In het kort

• Nederland is als individueel land klein en zit klem tussen grote machtsblokken zoals de VS en China.

• Geopolitiek drijft EU-initiatieven aan om regelgeving te stroomlijnen en de economische veiligheid te vergroten, waarbij doeltreffend bestuur vereist dat beleidsmakers een balans vinden tussen slimme regelgeving en nationale weerbaarheid.

• Het Nederlandse openbaar bestuur en de samenleving moeten hun binnenwaartse blik achter zich laten door te leren van buitenlandse perspectieven, te bouwen aan een maatschappij brede weerbaarheid (“whole-of-society”) naar Fins model, en prioriteit te geven aan kernbelangen zoals defensie en innovatie

De centrale vraag: Hoe beïnvloedt geopolitiek het Nederlandse openbaar bestuur?

We zijn beleidsadviseur Rein Sloof van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (ondernemersklimaat) zeer dankbaar voor het delen van zijn tien geopolitieke geboden.

Disclaimer: In dit interview spreekt Rein op persoonlijke titel. De geuite standpunten zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het officiële standpunt van de Nederlandse overheid.

I. Voor mij betekent geopolitiek…

Ik ben van jongs af aan geïnteresseerd geweest in politiek en de Europese Unie, waarover ik een spreekbeurt gaf in groep 6. Door de ontwikkelingen van de afgelopen jaren is die interesse opnieuw sterk opgebloeid. Ik schreef over buitenlandse kwesties voor EW Magazine (voorheen Elsevier Weekblad) toen de chaotische terugtrekking van de Verenigde Staten uit Afghanistan plaatsvond in de zomer van 2021. Niet lang daarna begon de oorlog in Oekraïne. Toen viel bij mij het kwartje dat wij in woelige tijden leven en de bestaande wereldorde afbrokkelt.

Ik luister verder al jaren elke dag Boekestijn en De Wijk en ik heb het mooie boek Diplomacy van Henry Kissinger thuis liggen. Momenteel volg ik ook een zomercursus over regionale politiek in het Midden-Oosten bij de Universiteit van Tel Aviv. Na enige twijfel ben ik hier toch aan begonnen vanuit de behoefte meer begrip te krijgen over de verklaringen van de ontwikkelingen in het Midden-Oosten sinds de Arabische Lente. Wat mij zo fascineert aan internationale politiek, is dat gebeurtenissen zelden op zichzelf staan. Achter afzonderlijke crises en conflicten gaan bredere ontwikkelingen en patronen schuil. Het kunnen doorgronden van die verbanden maakt het heel erg interessant.

II. Geopolitiek is van belang voor Nederland

Als je kijkt naar het politiek-maatschappelijk debat vind ik dat wij heel erg naar binnen zijn gericht in Nederland. Wij houden ons heel erg bezig met nationale kwesties en problemen, terwijl de belangrijkste determinanten van onze nationale welvaart en veiligheid vooral de ontwikkelingen in het buitenland zijn. Als er onrust ontstaat rondom Taiwan of de Zuid-Chinese Zee heeft dat enorme repercussies voor Nederland. Ik vind dat dat perspectief in het debat ontbreekt.

III. Nederland is geopolitiek gezien van belang

Ik denk dat heel veel mensen zullen zeggen: ja. Maar ik ga toch voor het controversiële antwoord en zeg: nee. Met dien verstande dat we dat wel kunnen zijn in Europees verband, mits de Europese Unie zich kan ontwikkelen tot een geopolitieke actor. Ik denk dat Nederland zich in de huidige wereld steeds meer zorgen moet maken om zijn positie. Ik denk dat het ook wel wordt aangetoond met de kwesties rond ASML en Nexperia, waarin duidelijk wordt dat Nederland opereert tussen de belangen en druk van twee machtsblokken: Amerika en China, en dat wij daar als individueel land eigenlijk niet zoveel tegenover kunnen stellen. Je ziet dat machtspolitiek een steeds belangrijkere rol speelt en het internationaal recht aan waarde verliest. Het is voor kleine landen heel problematisch als dit gebeurt, en zeker ook voor Nederland denk ik.

IV. Geopolitiek beïnvloedt mijn werk

Ik wil hier een onderscheid maken tussen het Europese en nationale niveau. Ik denk dat er op Europees niveau een aantal ontwikkelingen in gang zijn gezet. Dan moet je denken aan verschillende omnibuspakketten, waarin wordt beoogd belastende regelgeving te vereenvoudigen, juist ook met het idee de concurrentiekracht en het vestigingsklimaat binnen de Europese Unie te versterken. Ik denk dat het rapport van Draghi, waarin aanbevolen wordt om de regeldruk drastisch te verminderen, dit goed op de kaart heeft gezet.

Zo heb je bijvoorbeeld versoepelingen ten aanzien van de CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) en de AI Omnibus en Digitale Omnibus, waarin wordt voorgesteld EU-regels over kunstmatige intelligentie, privacy (AVG), data en cybersecurity te stroomlijnen en te vereenvoudigen. Of neem het defensie investeringsplan ReArm Europe, waarin onder andere ook aanbestedingsprocedures worden vereenvoudigd. Dat zijn ontwikkelingen die inspelen op de veranderende geopolitieke wereld.

De paradoxale dimensie is tegelijkertijd dat de Europese Unie ook een regelgevende macht is: voor internationale producenten geldt dat zij hun producten aan de Europese normen laten voldoen, omdat het te kostbaar is om twee verschillende productielijnen te hebben. Het is dus belangrijk om te benoemen dat regeldruk wel twee kanten heeft en dus niet alleen maar slecht is, maar ook dient voor het nastreven vanbelangrijke maatschappelijke doelen.

Op nationaal niveau denk ik dat geopolitiek veel minder een rol speelt in relatie tot regeldruk. Dan gaat het vaak toch meer om de kwaliteit van wetgeving en de uitvoerbaarheid voor ondernemers. Ik houd mij ook bezig met dossiers die eigenlijk geen geopolitieke dimensie hebben, als het gaat om bijvoorbeeld horecaondernemers die tegen verschillende knellende regels aanlopen. Tegelijkertijd is het kabinet ook ambitieus met de doelstelling om jaarlijks de regeldruk die voortvloeit uit 500 regels te verminderen.

V. Mijn collega’s houden zich ook bezig met geopolitiek

Ik denk dat dat heel erg verschilt per ministerie. Bij Defensie wordt natuurlijk heel veel geïnvesteerd, maar bij het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat hebben wij ook een nieuwe afdeling die zich gaat bezighouden met weerbaarheid en economische veiligheid en dus inspeelt op de nieuwe geopolitieke realiteit. Daarnaast beoordelen wij voorstellen uit Europa (zoals Omnibuspakketten), waarin het kabinet een standpunt moet innemen, en dan kijken we natuurlijk ook naar aspecten als regeldruk.

VI. Ik weet waar ik mijn geopolitieke kennis vandaag de dag vandaan kan en/of moet halen

Ik probeer internationale kranten te volgen en ik luister heel graag naar John Bolton, voormalig nationaal veiligheidsadviseur van de VS. De podcast Boekestijn en De Wijk en de buitenlandse podcasts zoals Decoding Geopolitics en The Rest is Politics met Rory Stewart staan bovenaan in mijn playlist. Ook wordt er bij ons op het ministerie af en toe een seminar georganiseerd of een lezing over geopolitiek. Onlangs was er een lezing van EU-kenner en analist Marc de Vos, auteur van het boek Grootmacht Europa. Dat vond ik reuze interessant.

VII. Ons openbaar bestuur zou geopolitieke ontwikkelingen beter kunnen anticiperen

Ja, dat denk ik wel. Ik denk dat er nu grote ontwikkelingen op gang zijn gezet met betrekking tot het versterken van de weerbaarheid maar ook het verbeteren van het ondernemingsklimaat en de concurrentiekracht, die mede naar aanleiding van de rapporten van Draghi en Wennink volop aandacht krijgen.

Maar ik denk wel dat dit eerder had gekund. Ik denk dat je weerbaarheid vooral maatschappijbreed moetvormgeven, zoals je bij de Finnen ziet. Weerbaarheid gaat natuurlijk ook over de veerkracht van de burgerbevolking, die niet moet bestaan uit kwetsbare slachtoffers, maar capabele actoren in tijden van oorlog en crisis.

Ik denk dat we de afgelopen jaren wel een kans hebben laten liggen, zeker sinds de annexatie van de Krim in 2014. In Finland geldt een ‘whole–of–society’-aanpak. Dat betekent dat de overheid, het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en burgers een gezamenlijke verantwoordelijkheid dragen voor nationale veiligheid, en afspraken worden gemaakt over actieve rollen tijdens crisessituaties.

VIII. Geopolitiek vereist nieuwe manieren van denken en samenwerken

In brede maatschappelijke zin in ieder geval. Als ik het toespits op regelgeving: een van de aanbevelingen uit het Draghi-rapport is dat de Europese regelgeving nog altijd veel te gefragmenteerd is tussen lidstaten, waardoor wij onze eigen handelsbelemmeringen creëren. Ik denk dat je uiteindelijk naar een systeem moet waarin je veel meer regelgeving harmoniseert. Wij moeten toewerken naar een kapitaalunie. Dat is een heel groot project en tegelijkertijd zeker ook heel ingewikkeld, waarbij verschillende nationale belangen een dergelijke ontwikkeling in de weg staan.

In Nederland is draagvlak voor meer harmonisatie en versterking van de interne markt, maar je ziet nog steeds wel regelmatig tendensen de andere kant op. Zo bestaat in Nederland nog vaak de neiging om onze nationale bevoegdheden te gebruiken om bovenop Europese verplichtingen aanvullende nationale verplichtingen op te leggen (nationale koppen, ofwel gold-plating). Dat is nadelig voor onze concurrentiepositie, ook binnen Europa.

IX Ik kan geopolitieke en theoretische kennis vertalen naar praktisch relevante informatie

Ja, de Chinese generaal Sun Tzu schreef: ‘Ken uzelf en ken uw vijand.’ Dat strategische principe is ook vandaag relevant voor overheidsbeleid. Wanneer de overheid na incidenten in een bepaalde sector die sector aan meer regelgeving en toezicht onderwerpt, worden vaak vooral goede ondernemers geconfronteerd met extra administratieve lasten en toenemende regeldruk, terwijl malafide partijen vaak onder de radar opereren en de misstanden daardoor deels blijven bestaan.

Daarom is het voor politici en beleidsmakers essentieel om niet alleen de markt, maar ook de beperkingen van het eigen instrumentarium te begrijpen. Effectief beleid vraagt daarom niet alleen om regels, maar ook om inzicht in de gevolgen. Vanuit die gedachte wint het principe van High Trust, High Penalty aan betekenis: ondernemers krijgen de ruimte vanuit het vertrouwen dat de grote meerderheid bonafide handelt, terwijl overtredingen steviger worden bestraft.

X. Slotopmerkingen

Verdiep je altijd in wat in het buitenland gebeurt. Bij de zomercursus aan de Universiteit in Tel Aviv die ik volg zit ik met Indiërs, Chinezen en andere mensen uit verschillende delen van de wereld. Ik denk dat het goed is om het perspectief van anderen te zien en te leren kennen. Een fout die we in Nederland maken is dat we denken dat we het centrum van de wereld zijn, maar er zijn ook heel veel andere perspectieven in de wereld.Toen ik voor EW Magazine schreef, publiceerde ik een artikel over de grondwetswijziging in Chili. Daar werd destijds verrast op gereageerd, want Chili is doorgaans geen land waar in de Nederlandse media veel aandacht voor is.

Ik denk ook dat het belangrijk is dat we in het nationale debat het grotere geheel erkennen en moeten inzien dat wij economisch concurreren met de VS en China, die op dit moment veel meer grote bedrijven en innovatiekracht hebben. Als het gaat om defensie denk ik ook dat er een uitzondering zou moeten zijn voor onze krijgsmacht inzake stikstof- en milieuregels, maar ook aanbestedingen. Defensie zou gewoon moeten kunnen oefenen en dat kunnen wij heel vervelend vinden als dat in onze achtertuin gebeurt, maar als bevolking moeten wij erkennen dat er soms hogere belangen spelen.

In het kort

• De Franse hoge staatsschuld en marktdruk dwingen het RN tot budgettaire terughoudendheid; royale verkiezingsbeloften zullen onhaalbaar blijken.

• RN streeft naar een “Europa van natiestaten”, zal de steun aan Oekraïne minimaliseren en mogelijk uit de NAVO-commandostructuur stappen.

• Macron probeert cruciale dossiers vast te leggen, maar RN kan toekomstige EU integratie stappen flink vertragen.

• Geen EU-breuk, maar RN zal het lidmaatschap puur inzetten voor direct nationaal gewin.

• De EU dreigt niet te breken, maar eerder verzwakt te raken waarmee de Unie kan verschuiven naar een meer gefragmenteerd blok die geopolitieke slagkracht verliest.

Inleiding

De Europese Unie heeft in de loop der decennia vele crises doorstaan, maar een politieke schok in Parijs zou de Unie in haar fundamenten doen schudden. Met de aanhoudende opmars van Rassemblement National (RN) groeit de reële kans op een radicaal-rechtse Franse regering onder leiding van Marine Le Pen. Waar Frankrijk binnen de Frans-Duitse as traditioneel fungeerde als de stuwende motor achter Europese integratie, dreigt het land een meer eurosceptische koers te gaan varen.

Van een dreigende botsing met de Europese begrotingsregels tot een koerswijziging ten aanzien van de oorlog in Oekraïne en het functioneren van het Brusselse bestuursapparaat: een RN-regering brengt een ander toekomstbeeld voor Europa met zich mee. Toch zal een rechts-populistisch Parijs geen vrij spel hebben. De meedogenloze tucht van de financiële markten, de broze fiscale situatie van de Franse overheid en het blijvende belang van de EU voor Frankrijk vormen een realiteit waaraan ook het RN moeilijk kan ontsnappen. De vraag die dit oproept is: Wat zijn de implicaties van een Rassemblement National Presidentschap voor Europa?

De fiscale realiteit

Frankrijk kent een zorgwekkende fiscale situatie met een staatsschuld die richting de 118% van het bbp beweegt en een begrotingstekort dat ver boven het Europese maximum van 3% ligt. De Europese Commissie heeft Parijs sinds 2024 al onder formele toezicht gesteld via de Excessieve tekortprocedure (EDP). Hoewel het verkiezingsprogramma de aankomende maanden duidelijk zal worden, staat vast dat een mogelijke rechts populistische RN regering onder leiding van Marine Le Pen een mijnenveld betreedt als zij royale verkiezingsbeloften wil inlossen, zoals het verlagen van de pensioenleeftijd en grootschalige belastingverlagingen. Zeker een Le Pen presidentschap zal getekend worden door zo een sociaal-economische agenda, aangezien dit de kern van haar kiezers oproep vormt.

Wanneer een RN kabinet breekt met de Europese begrotingsregels, zullen financiële markten direct een hogere risicopremie eisen op Franse staatsobligaties, waardoor de rente op leningen hard kan stijgen. Hierom stelt Michel Don Michaloliakos, Europa expert bij HIG, dat de Franse politiek financieel gezien simpelweg geen bewegingsruimte heeft om de sociale zekerheid verder uit te bouwen. Don Michaloliakos vervolgt dat RN noodgedwongen veel zal moeten schrappen in haar verkiezingsbeloften, alleen al om het vertrouwen van de financiële markten niet te verliezen.

Het Gaullistische DNA en Oekraïne

Het Franse buitenlands beleid wordt al sinds de jaren zestig sterk gevormd door het Gaullisme. Rassemblement National profileert zich, zoals meer Franse partijen, als gaullistisch.

Met de terugtrekking uit de geïntegreerde NAVO commandostructuur in 1966 en de opbouw van een eigen kernmacht wilde De Gaulle de Franse autonomie borgen en Angelsaksische dominantie op Europees grondgebied voorkomen. Hoewel Frankrijk sinds 2009 weer volledig is aangesloten bij de NAVO commandostructuur, blijft de Franse diplomatieke traditie gekenmerkt door een rotsvast geloof in soevereiniteit en Europese samenwerking. Correspondent en Europa expert Stefan de Vries legt uit dat de EU vanuit de Franse diplomatie altijd is gezien als een middel om de eigen mondiale invloed te vergroten. Dit ging doorgaans gepaard met een pro-Europese houding. Uit Parijs klonk onder Macron een sterk geluid voor Europese strategische autonomie, waarin het gaullisme doorklinkt via een krachtige Europese Unie. Met een regering onder Marine Le Pen zou er echter een accentverschuiving ontstaan. Volgens De Vries legt zij eerder de nadruk op een strikt nationale Franse soevereiniteit en een Europa van natiestaten.

Onder Macron heeft Frankrijk zich opgeworpen als aanjager van verdere integratie en de gezamenlijke Buy European doctrine. Toch stuitte Parijs ook onder zijn bewind op kritiek vanuit andere lidstaten. Zo wezen critici erop dat de Franse steun aan Oekraïne, zeker in het begin van de oorlog, voornamelijk bij woorden bleef. Dit onderbouwt het punt van hoogleraar en Europa expert Marc De Vos van de Brusselse denktank Itinera en de Universiteit Gent, die benadrukt dat de nuance bewaard moet blijven. Ook onder Macron liep het Franse beleid ten aanzien van Europa en Oekraïne immers niet altijd pro-EU, eerder pro-Frankrijk via de EU.

Toch zal een RN-president hoogstwaarschijnlijk nog terughoudender zijn in de steun aan Oekraïne. RN belooft in haar programma om opnieuw uit de NAVO commandostructuur te stappen en stuurt aan op de-escalatie. Don Michaloliakos verwacht dat RN echt de hakken in het zand zal zetten qua hulp aan Kiev. Hij geeft aan dat bij het kijken naar de uitspraken van RN prominenten Bardella en Le Pen de nadruk ligt op een diplomatieke oplossing, wat een andere manier is om te zeggen dat ze de Oekraïners laten vallen. De Vries verwacht eveneens dat een Le Pen-regering de relaties met het Kremlin het liefst wil normaliseren zodra het conflict eindigt.

Macron probeert in zijn resterende termijn voldongen feiten te creëren om de koers van Europa af te schermen. Volgens de Vos zal Le Pen, als Macron erin slaagt het toekomstige pad voor Oekraïne en integratie vast te leggen, hier misschien ontevreden over zijn maar dit niet zomaar meer kunnen terugdraaien. Een voorbeeld hiervan is het Europees meerjarig financieel kader (MFK) dat zal vastgelegd worden voordat een nieuwe president aantreedt. Dit is het 7 jarig financieel kader waarin de lidstaten langetermijnplanning voor landbouw, innovatie en andere EU-prioriteiten vastleggen. Ook kan Macron binnen de Europese Raad versneld sturen op het openen en vastleggen van de 33 onderhandelingshoofdstukken voor de integratie van Oekraïne.

De radicaal rechtse positie in Brussel

Waar Frankrijk binnen de Frans-Duitse as traditioneel de motor was voor Europese integratie, zal een RN regering de EU primair benaderen vanuit een instrumentalistische houding. Onder Le Pen verschuift het accent van gezamenlijke Europese integratie naar het beschermen van de eigen nationale belangen binnen een gefragmenteerde markt.

RN wil de EU vooral inzetten voor direct nationaal economisch gewin. Zo pleit de partij voor een Franse stroomprijs die uitsluitend gebaseerd is op de eigen, goedkope kernenergie en wil zij de Franse landbouw ontzien door Europese klimaatregels te negeren. Het ondermijnen van de Green Deal en de Europese klimaatdoelen schuurt niet alleen juridisch met bestaande EU verdragen, maar raakt ook direct de Europese industriële concurrentiekracht. Dit betreft precies het soort hervormingen en schaalvergroting dat het Draghi rapport noodzakelijk achtte voor de toekomst van de Unie. Daarnaast wijst RN het EU migratiepact af als een inbreuk op de soevereiniteit. Marc De Vos verwacht echter dat veel van deze voornemens vooral politiek vertoon zijn op de bühne en eerder symboliek rond Franse supremacie betreffen dan een directe, juridisch haalbare koerswijziging.

Als stichtend lid en de tweede economie van de Unie zal een Frans RN kabinet niet direct sturen op een breuk met Brussel. Wel brengt de koers grote onzekerheid met zich mee voor toekomstige sanctiepakketten en financiële of militaire steun aan Oekraïne. Belangrijke hervormingsagenda’s, zoals de Letta en Draghi plannen voor een kapitaalmarktunie en innovatie impuls, kunnen mogelijk vastlopen door deze nationalistisch politiek.

Tegelijkertijd zullen ook rechts-populistische leiders onderkennen dat het Franse belang gediend blijft via de Unie, wat kan leiden tot een verdere Europeanisering van radicaal rechts. In plaats van uit de Unie stappen kunnen de fundamenten en cultuur van de EU erg veranderen. Expert in Europese en Franse geschiedenis Anne-Isabelle Richard stelt dat ondertussen de kaders langzaam naar rechts opschuiven en hoe meer van dergelijke partijen er binnen de EU aan de macht komen, hoe meer de EU fundamenteel van karakter zal veranderen.

Richard benadrukt hoe belangrijk de EU voor Frankrijk blijft: “Alle Europese landen, en zeker Frankrijk, hebben Europese samenwerking gesteund omdat het direct in hun eigenbelang was. “Ze hebben daarbij ook het karakter van de Europese samenwerking in een richting willen duwen die hen uitkwam.” De beslissende vraag blijft hoe ver die bereidheid reikt voor het Franse RN. Zoals De Vos concludeert ligt de grootste zorg bij de onderwerpen die nog niet beslist zijn, zoals de open vragen rondom de nodige integratie en de toetreding van Oekraïne tot de EU en de NAVO.

Conclusie

Een machtsovername door Rassemblement National doet de EU op haar grondvesten schudden, maar de soep wordt niet zo heet gegeten als zij wordt opgediend. De tucht van de obligatiemarkten en de afhankelijkheid van ECB instrumenten dwingen een RN kabinet tot budgettaire terughoudendheid. Populistische beloften botsen snel op de rauwe financiële werkelijkheid.

Van een totale breuk met Europa zal geen sprake zijn. Frankrijk beschikt simpelweg niet meer over een geïsoleerde machtspositie en is voor zijn eigen economie en veiligheid net zo afhankelijk van de Unie als andersom.

Het werkelijke gevaar schuilt dan ook in de geleidelijke uitholling van de Europese slagkracht op lange termijn. Weliswaar zal Macron proberen de belangrijkste dossiers, zoals het MFK en duurzame steun aan Oekraïne, veilig te stellen, maar op het vlak van buitenlandbeleid en besluitvorming kan RN de boel flink vertragen. Door steun aan Oekraïne te minimaliseren en toetredingsprocessen te bemoeilijken, dreigt een gevaarlijk precedent. Samen met gelijkgestemde lidstaten zal een radicaal rechts Presidentschap de EU van binnenuit een transitie op gang kunnen zetten, waarbij de Unie geleidelijk verschuift van een motor achter integratie naar een gefragmenteerd blok van natiestaten. Juist wanneer grote hervormingen noodzakelijk zijn, zoals op het gebied van defensie, innovatie en de kapitaalmarktunie, baant een terughoudend Parijs de weg voor een verzwakt geopolitiek Europa.

The Precipitating Event

Op 3 juli landde, tijdens de eerste rechtstreekse vlucht tussen Iran en Jemen sinds het uitbreken van de Jemenitische burgeroorlog in 2015, een Iraans vliegtuig in Sana’a om een Houthi-delegatie naar Teheran te vervoeren voor de begrafenis van ayatollah Khamenei. Ondanks de beperkte operationele reikwijdte had de vlucht om drie redenen een onevenredig groot strategisch belang:

• B Precedent voor normalisering van de logistiek.B Het normaliseren van directe luchtverbindingen zou de Houthi’s een onbeperkt kanaal bieden voor bevoorrading en het vervoer van militair personeel, waarmee de luchtblokkade die Saoedi-Arabië al tien jaar handhaaft, zou worden omzeild.

• De facto legitimering. Het stilzwijgend tolereren van de vlucht dreigde regionaal en binnenlands te worden geïnterpreteerd als een impliciete erkenning door Saoedi-Arabië van het bestuur van de Houthi’s in Noord-Jemen, ter vervanging van de internationaal erkende Jemenitische regering.

• Risico voor de samenhang van de coalitie. De vlucht veroorzaakte onrust binnen de door Saoedi-Arabië geleide coalitie, voor wie elke uitholling van het blokkaderegime een directe bedreiging vormt voor haar kernbelangen.

In afwachting van mogelijke bemoeienis lieten Houthi-functionarissen preventief weten dat elke belemmering van de terugvlucht van de delegatie zou worden beschouwd als een oorlogsdaad. Mohammad al-Bukhaiti, lid van het politieke bureau van de Houthi’s en gouverneur van Dhamar, verklaarde dat de delegatie met hetzelfde vliegtuig van Teheran naar Sana’a zou terugkeren, waarbij hij dit framede als een soeverein recht van Jemen in plaats van een aangelegenheid die onderworpen is aan Saoedische goedkeuring, en waarschuwde dat militaire actie tegen de vlucht of de luchthaven zou worden beantwoord met vergeldingsmaatregelen, waarbij hij expliciet olie-infrastructuur, havens en luchthavens noemde als potentiële doelen.

Saoedische aanval en vergeldingsactie van de Houthi’s

De formele verantwoordelijkheid voor de aanval op de luchthaven van Sana’a op 13 juli ligt bij de internationaal erkende regering van Jemen, een bondgenoot van Saoedi-Arabië; het verklaarde doel was de landingsbaan te vernietigen en te voorkomen dat het vliegtuig van de delegatie zou landen. Bronnen die aan de Houthi’s gelieerd zijn, schrijven de operatie echter rechtstreeks toe aan Riyad in plaats van aan zijn Jemenitische partners, een onderscheid met belangrijke gevolgen voor de manier waarop een eventuele reactie wordt geformuleerd: als een interne Jemenitische aangelegenheid of als een directe confrontatie tussen Saoedi-Arabië en de Houthi’s.

Om verdere escalatie te voorkomen, stonden de Saoedi’s toe dat het Iraanse vliegtuig landde in Hodeidah, een havenstad aan de Rode Zee die onder controle staat van de Houthi’s, waardoor de delegatie ondanks de vernietiging van de landingsbaan op door de Houthi’s gecontroleerd grondgebied werd afgezet.

Direct na de aanval voerde de Houthi-beweging een gecoördineerde, op meerdere sporen gebaseerde reactie uit:

1. Militaire vergeldingsactie. Een raket- en drone-aanval zou gericht zijn geweest op de internationale luchthaven van Abha in het zuiden van Saoedi-Arabië.

2. Druk op de luchtvaartsector. De Houthi’s vaardigden een officieel advies uit waarin alle luchtvaartmaatschappijen werden gewaarschuwd niet door het Saoedische luchtruim te vliegen, en drongen er bij hen op aan de waarschuwing serieus te nemen totdat de blokkade van de internationale luchthaven van Sana’a is opgeheven, een poging om de druk uit te breiden naar de commerciële luchtvaart en de verzekeringssector.

3. Strategische framing. In officiële verklaringen van de Houthi’s wordt de campagne consequent gepresenteerd als gericht op het beëindigen van de al tien jaar durende luchtblokkade, in plaats van als een opportunistische escalatie.

Toespraak van Abdulmalek al-Houthi op 16 juli

In een televisietoespraak op 16 juli beschuldigde Houthi-leider Abdulmalek al-Houthi, in een zeer emotionele toespraak, Saoedi-Arabië ervan geen oprechte interesse in vrede te hebben. Hij beweerde dat Riyad erop uit is de Jemenitische bevolking te onderwerpen en te verarmen door middel van controle over de burgerluchtvaart, de invoer en de toegang tot havens. Door een oproep aan het Jemenitische stam-publiek te doen om zich achter de vlag te scharen, vroeg hij zich af of ook maar één Jemenitische stam onderwerping aan Saoedi-Arabië onder die voorwaarden zou accepteren, en beantwoordde hij deze vraag door de inherente vrijheid van het Jemenitische volk te benadrukken en te stellen dat het weigert enig ander gezag te dienen dan God.

Bovendien uitte Abdulmalek al-Houthi een directe dreiging tegen Saoedische olie-installaties en kritieke infrastructuur, waarbij hij waarschuwde dat deze doelwitten zouden worden mocht Saoedi-Arabië een grootschalige militaire campagne tegen Jemen lanceren. Hij zette verder een expliciet kader van wederkerigheid uiteen voor toekomstige escalatie, dat hij in zijn eigen woorden als volgt samenvatte: “De vergelijking is: luchthavens voor luchthavens, havens voor havens, en blokkade voor blokkade.”

Opvallend was dat Abdulmalek al-Houthi in zijn toespraak geen melding maakte van de Straat van Bab al-Mandeb. Deze weglating werd gezien als een mogelijke weerspiegeling van de terughoudendheid van de Houthi’s ten aanzien van de risico’s van maritieme escalatie in de Rode Zee, waar een hernieuwde blokkade de maritieme logistieke corridor van de Houthi’s zou kunnen verstoren, met name hun olievoorzieningsroute, die van vitaal belang is voor hun voortbestaan en al onder druk staat door het conflict.

Gerelateerde ontwikkelingen

• In beslag genomen materieel. Op 14 juli hebben de Southern Giants Forces een grote lading militaire en industriële onderdelen onderschept die bestemd was voor de Houthi-strijdkrachten. Sommige onderdelen zouden verband houden met de Type 358 grond-luchtraket — bij de Houthi’s bekend als de Saqr-1 — een systeem dat eerder in verband werd gebracht met het neerschieten van een Amerikaanse MQ-9 Reaper en een Chinees Wing Loong II-onbemand luchtvaartuig. Dit wijst erop dat de maritieme bevoorradingsketen van de Houthi’s onder toenemende druk staat, waardoor het opheffen van de luchtblokkade steeds noodzakelijker wordt.

• Het standpunt van Iran ten aanzien van de Rode Zee. Iran, de belangrijkste regionale bondgenoot van de Houthi’s, zou de groep hebben aangespoord om paraat te blijven om de olietransportroute via de Rode Zee af te sluiten, mochten de Verenigde Staten Jemenitische civiele of energie-infrastructuur aanvallen. Dit wijst erop dat Bab al-Mandeb, hoewel het in de retoriek van de Houthi’s niet ter sprake komt, een actieve noodoptie blijft binnen de bredere, met Iran gelieerde as.

• Toekomstige indicator. Een mogelijke derde vlucht tussen Teheran en Sana’a, en de aard van de Saoedische reactie daarop, zal waarschijnlijk een belangrijk signaal zijn van de intenties van de Houthi’s — zowel wat betreft de bilaterale impasse met Riyad als de bredere kwestie van de maritieme veiligheid in de Rode Zee. Volgens regionale analisten wordt verwacht dat de reactie dezelfde zal zijn.

1. De verklaring van 20 juli over de zeeblokkade

Op 20 juli kondigde Yahya Saree, woordvoerder van de Houthi-strijdkrachten, in een televisieverklaring aan dat de beweging „een maritiem embargo tegen de criminele Saoedische vijand“ zou opleggen, „gebaseerd op het principe van oog om oog, met onmiddellijke ingang“. De verklaring werd gepresenteerd als een reactie op wat de Houthi’s omschrijven als een „onrechtvaardige en onderdrukkende belegering“ die Saoedi-Arabië al bijna twaalf jaar aan Jemen oplegt, waarmee de door al-Houthi op 16 juli geformuleerde wederkerigheidsdoctrine wordt uitgebreid van het luchtvaartdomein naar het maritieme domein. Hoe dit zal worden gehandhaafd is onduidelijk, aangezien er nog geen aanvallen op schepen of een reactie van Saoedi-Arabië zijn geweest. Toch zou dit de wereldwijde olievoorziening kunnen onderbreken of verder verminderen en de scheepvaartkosten kunnen verhogen.

Compromis of Saoedische capitulatie?

Ondanks de aankondiging van de blokkade zijn er stappen gezet in de richting van de-escalatie tussen de Houthi’s en de Saoedi’s. De Jordaanse luchtvaartmaatschappij zal de vluchten naar Sana’a hervatten, waarmee een einde komt aan de tien jaar durende luchtblokkade. Verwacht wordt echter dat de Houthi’s de druk zullen opvoeren om directe Iraanse vluchten naar de luchthaven van Sana’a mogelijk te maken, om zo inspecties door de Jordaanse autoriteiten te vermijden. Voor de as Iran-Houthi is een directe, ongecontroleerde luchtcorridor tussen Teheran en Sana’a het verwachte resultaat van de huidige escalatie. Die corridor zou het verlies van de Syrische corridor in 2024 gedeeltelijk kunnen compenseren. De val van Bashar al-Assad heeft de bevoorrading van Hezbollah, een cruciale bondgenoot van Iran, steeds riskanter en moeilijker gemaakt.

De directe dreigementen van de Houthi-leider tegen de Saoedische civiele infrastructuur, met name oliefaciliteiten, doen het risico voor Saoedi-Arabië explosief stijgen. Te midden van de hernieuwde vijandelijkheden tussen Iran en de Verenigde Staten en de sluiting van de Straat van Hormuz zou elke verstoring van de olie-export via de oost-westelijke (Yanbu) landcorridor catastrofaal zijn voor Riyad.

Dit plaatste Riyad in een uiterst precaire positie. Iran en de Houthi’s lijken te proberen misbruik te maken van de Saoedische zwakte. Riyad worstelt om buiten de oorlog tussen Iran en de VS te blijven en te voorkomen dat de oorlog met de Houthi’s opnieuw oplaait. Het functioneren van de Yanbu-oliecorridor is van vitaal strategisch belang voor Riyad. Bovendien lijkt militaire inzet van de VS tegen de Houthi’s, ter ondersteuning van de Saoedi’s, geen realistische optie. Het laatste wat Washington wil zien, is de afsluiting van de Straat van Bab al-Mandeb en een verstoring van de olietoevoer naar westerse markten via de Rode Zee.

De verklaring van 20 juli moet dan ook worden gezien als een volgende stap op de escalatieladder, waarmee de Houthi’s en hun Iraanse bondgenoten Riyad lijken te willen dwingen om de instelling van een ‘zuidelijke Arabische luchtcorridor’ te aanvaarden.

Strategische beoordeling

• Asymmetrie in doelstellingen. De Houthi-beweging heeft een duidelijk afgebakend doel geformuleerd, namelijk het beëindigen van de luchtblokkade, waardoor haar escalatie een samenhangende interne logica en een herkenbaar uitwegpunt krijgt. De doelstellingen van Saoedi-Arabië zijn in de beschikbare berichtgeving minder duidelijk omschreven, wat het risico op escalatie vergroot zonder dat er een bijbehorend oplossingsmechanisme is.

• De dimensie van de Iraanse as. Een succesvolle campagne van de Houthi’s om de blokkade op te heffen zou in de regio waarschijnlijk in de eerste plaats worden gezien als een overwinning voor de beweging zelf, en in de tweede plaats voor het bredere netwerk van aan Iran gelieerde actoren, waardoor het verhaal wordt versterkt dat de door Iran gesteunde beweging standhoudt tegen de druk van de Golfstaten en het Westen.

• Luchtvaart en economische kwetsbaarheid. Het advies aan internationale luchtvaartmaatschappijen vormt een duidelijke escalatievector, die de burgerluchtvaart en verzekeraars in het conflict kan betrekken en Saudi-Arabië reputatie- en commerciële kosten kan opleggen die verder reiken dan de onmiddellijke militaire confrontatie.

• Toeschrijving en eenheid binnen de coalitie. De verschillen tussen de officiële (Jemenitische regering) en vermeende (Saoedische) verantwoordelijkheid voor de aanval kunnen bepalen of de episode wordt behandeld als een intern Jemenitisch geschil of als een directe confrontatie tussen staten, met bijbehorende gevolgen voor de samenhang binnen de coalitie en eventuele toekomstige bemiddelingspogingen.

• Maritiem risico geactiveerd, niet louter in reserve gehouden. Het feit dat Bab al-Mandeb niet werd genoemd in de retoriek van de toespraak van de Houthi’s op 16 juli zou kunnen worden geïnterpreteerd als bewijs dat de Houthi’s maritieme escalatie als een optie in reserve hielden. De verklaring van 20 juli dicht die kloof: de optie is retorisch uitgeoefend, ook al is de handhaving op het water nog niet bevestigd. Het onderscheid tussen een afgekondigde blokkade en een daadwerkelijk opgelegde blokkade is nu de centrale variabele om in de gaten te houden.

• Energiezekerheid. De overvloed aan koolwaterstoffen, ooit een bron van rijkdom, politieke stabiliteit en machtsprojectie voor de Golfstaten, is nu veranderd in een achilleshiel, als gevolg van de asymmetrische strategie van de „As van het Verzet“. De Houthi’s, met hun goedkope militaire uitrusting (UAV’s, raketten), vormen een zwaard van Damocles boven de regionale en mondiale economische en geopolitieke wereldorde, die niet kan worden beschermd door miljarden kostende hightech militaire uitrusting.

Conclusie

De langdurige Saoedische blokkade heeft, samen met de verwoestende burgeroorlog, de Jemenitische economie geruïneerd en de Jemenieten in grote nood gebracht. Deze erbarmelijke sociaal-economische omstandigheden vormen een ernstige bedreiging voor het politieke voortbestaan van de Houthi’s — even groot, of zelfs gevaarlijker dan die van de Amerikaanse en Saoedische luchtmacht. Bovendien zijn de bevoorradingslijnen tussen Teheran en Sana’a sinds het uitbreken van de oorlog in Gaza en de oorlog tussen Iran en de VS steeds moeilijker geworden. Het opheffen van de blokkade – die verstikkend is voor de Houthi’s – vormt dan ook een strategische prioriteit.

Het vliegincident van 13 juli en de daaropvolgende escalatie zijn veeleer het resultaat van een strategisch plan van de Houthi’s en hun bondgenoten in Teheran dan van een emotionele, ongeplande reactie. Het opheffen van de lucht- en zeeblokkade en het opzetten van een „Zuid-Arabische luchtcorridor“ zullen de „zuidflank“ van de door Iran geleide As van het Verzet versterken, terwijl de bevoorradingslijn van Hezbollah veiliger wordt.

Dit zal het voortbestaan en de operationele efficiëntie van de Houthi’s ten goede komen. Het zal een nieuw machtsevenwicht tot stand brengen in de Golfregio, waar de belangen van de As van het Verzet niet kunnen worden genegeerd en haar politieke wil niet kan worden gedwongen. Ten slotte vormt het de volgende stap in het opleggen en uitdragen van de dominante rol van de As over de twee maritieme knelpunten die van vitaal belang zijn voor de wereldeconomie: de Straat van Hormuz en de Straat van Bab al-Mandeb.

Dit artikel is vertaald, vind het origineel hier.

In het kort

• Het bestempelen van Braziliaanse criminele organisaties als terroristische groeperingen reikt verder dan de bestrijding van de georganiseerde misdaad en kan nieuwe juridische en politieke mogelijkheden creëren voor Amerikaanse betrokkenheid in Brazilië.

• De groeiende strategische autonomie van Brazilië en de nauwere banden met opkomende mogendheden hebben de geopolitieke slagkracht van het land vergroot.

• In plaats van een terugkeer naar militaire interventie te betekenen, zou de hedendaagse Monroe-doctrine wel eens kunnen werken via juridische, financiële en diplomatieke druk die de nationale soevereiniteit geleidelijk uitholt.

Een oud citaat dat aan Porfirio Díaz wordt toegeschreven, luidt: „Arm Mexico, zo ver van God, zo dicht bij de Verenigde Staten.” Hoewel dit specifiek betrekking heeft op de Mexicaanse context, verwijst het naar een realiteit die in heel Latijns-Amerika alomtegenwoordig is: de hardnekkige schaduw van Amerikaanse interventie. Historisch gezien betekende dit interventies tijdens de Koude Oorlog, steun aan militaire dictaturen, economische dwang en herhaalde ingrepen die werden gerechtvaardigd in naam van de regionale stabiliteit. Hoewel de methoden zijn veranderd, blijft de onderliggende logica dat Latijns-Amerika een zaak is van direct Amerikaans belang en dus vatbaar is voor Amerikaanse interventie.

De meest recente uiting van die logica is wellicht het aanmerken van Latijns-Amerikaanse georganiseerde misdaadgroepen als terroristische organisaties. Via Executive Order 14157 gaf de regering-Trump federale instanties de opdracht om kartels en transnationale criminele organisaties aan te merken als terroristische entiteiten. In Brazilië is deze aanpak uitgebreid tot het Primeiro Comando da Capital (PCC) en het Comando Vermelho (CV), de grootste criminele organisaties van Brazilië die zich bezighouden met drugshandel, witwassen en afpersing, met mogelijke gevolgen die voortvloeien uit bestaande bevoegdheden op het gebied van terrorismebestrijding die zijn vastgelegd in Executive Order 13224. Deze maatregel werd gepresenteerd als een reactie op de georganiseerde misdaad, aangezien de Verenigde Staten nog steeds een van ’s werelds grootste consumenten van cocaïne zijn en Braziliaanse criminele organisaties steeds dieper verweven raken met transnationale illegale markten. Ana Maura Tomesani, deskundige op het gebied van openbare veiligheid bij het Centrum voor Vredes- en Conflictstudies van de Universidade de São Paulo (CCP/NUPRI/USP), waarschuwt ervoor om georganiseerde misdaad en terrorisme door elkaar te halen: „Hoewel de PCC en CV grensoverschrijdend opereren, vormen ze geen terroristische dreiging voor de Verenigde Staten. Ik zie niets positiefs in deze bestempeling.” Dit roept de vraag op: als de organisaties zelf geen terroristische dreiging vormen, waarom wil Washington ze dan als terroristen bestempelen?

Het verhaal

Het antwoord ligt in de politieke macht van het terroristische etiket. In tegenstelling tot de georganiseerde misdaad roept terrorisme een existentiële dreiging op die buitengewone maatregelen legitimeert, de wettelijke bevoegdheden uitbreidt en de drempel voor externe betrokkenheid verlaagt. In Venezuela bijvoorbeeld heeft de afschildering van het land als een knooppunt voor narcoterrorisme geleidelijk een meer interventionistische houding ten opzichte van het regime van Maduro gelegitimeerd. Zoals Jelle van der Wal, geopolitiek analist voor Latijns-Amerika bij HIG, opmerkt: „De geschiedenis herhaalt zich: veiligheidsargumenten worden opnieuw gebruikt om zich te mengen in soevereine staten.” Interventie zelf is niet per se het doel, maar de mogelijkheid ervan wordt een strategisch troef: door Brazilië af te schilderen als een land dat steeds minder in staat is zijn eigen veiligheidsuitdagingen het hoofd te bieden, vergroot Washington zijn manoeuvreerruimte en normaliseert het een breder scala aan toekomstige beleidsopties, variërend van intensievere politiële samenwerking tot economische sancties en diplomatieke druk. Zodra een dergelijke perceptie is gevestigd, worden deze opties politiek aanvaardbaar. In een wereld die steeds meer wordt bepaald door concurrentie tussen grootmachten, gaat het bij het behouden van invloed vaak minder om het verwerven van hulpbronnen dan om het verhinderen dat concurrenten er toegang toe krijgen. Natuurlijke hulpbronnen en financiële infrastructuren worden zo pionnen in een groter geopolitiek spel.

Invloedssferen

Volgens die logica is het voor Washington juist van belang dat Brazilië niet langer comfortabel binnen de traditionele Amerikaanse invloedssfeer valt. In het afgelopen decennium heeft Brazilië zijn partnerschappen gediversifieerd via BRICS, de handelsbetrekkingen met China versterkt en overeenkomsten nagestreefd zoals de Mercosur-EU-deal. Zelfs binnenlandse innovaties zoals PIX, het Braziliaanse systeem voor directe betalingen, weerspiegelen bredere ambities op het gebied van financiële autonomie.

Jelle van der Wal zegt: „Tijdens de Koude Oorlog was de concurrentie voornamelijk ideologisch. Tegenwoordig lijkt deze steeds meer te worden bekeken door een realistische, zero-sum-bril: invloed die de Verenigde Staten verliezen, wordt door iemand anders gewonnen.“ In die zin kan de aanmerking als terroristische organisatie worden geïnterpreteerd als onderdeel van een bredere strategie om de Amerikaanse invloed te behouden.

Legitimiteit & interventionisme

De groeiende autonomie van Brazilië kan verklaren waarom historische vergelijkingen weer de kop opsteken. Op het eerste gezicht lijkt het beroep op de Monroe-doctrine misschien wat overdreven. Deze doctrine was immers bedoeld om Europese mogendheden uit het westelijk halfrond te weren, terwijl het huidige geopolitieke landschap geglobaliseerd en multipolair is. De grondgedachte van de doctrine voor interventie – namelijk dat Latijns-Amerika een regio is waarvan de stabiliteit, veiligheid en politiek zaken van direct Amerikaans belang zijn – blijft echter aspecten van het Amerikaanse buitenlandse beleid bepalen. Sommige waarnemers stellen dat dit een 21e-eeuwse aanpassing van de Monroe-doctrine is, geherinterpreteerd vanuit een steeds meer op zero-sum gebaseerde visie op de concurrentie tussen grootmachten. Die verschuiving is belangrijk om de mogelijke gevolgen van Executive Order 13224 te begrijpen, die misschien geen klassieke militaire bezetting is.

Wat de bestrijding van de georganiseerde misdaad betreft – iets wat met de aanwijzing wordt beoogd – beschikt Brazilië al over een strategie. Ana Maura Tomesani legt uit: „Georganiseerde misdaad is geen kwestie van terrorisme, maar van illegale markten, die Brazilië al aanpakt door zich te richten op het financieel verstikken van criminele organisaties. Dit gebeurt door het aanpakken van witwaspraktijken, het bevriezen van tegoeden en het ontmantelen van de legitieme bedrijven waarmee de PCC en CV opereren.”

Dit druist in tegen het verhaal dat de aanwijzingsinspanningen vergezelt, waarin de veiligheidsuitdagingen van de PCC en CV impliciet worden afgeschilderd als existentieel, die de capaciteit van Brazilië om ze alleen aan te pakken te boven gaan, waardoor de deur wordt opengezet voor externe betrokkenheid. Het belang van dit verhaal hangt samen met een andere potentiële strategische doelstelling van het beleid: legitimiteit. Ana Maura zegt: „Er bestaat al uitgebreide samenwerking tussen de Braziliaanse politiediensten en Amerikaanse tegenhangers, zoals de DEA, maar een kader voor terrorismebestrijding kan een gevaarlijk precedent scheppen dat een uitgebreidere Amerikaanse politieaanwezigheid in Brazilië legitimeert en de controle van de Braziliaanse staat vermindert.“

Het beleid fungeert dus als een instrument om toekomstige interventies onder verschillende kaders te legitimeren, die niet noodzakelijkerwijs beperkt blijven tot militaire bezetting. In feite kan de hedendaagse Monroe-doctrine gebruikmaken van economische, juridische en financiële druk. André Nunes Chaib, gespecialiseerd in internationaal recht, stelt: „Het grootste gevaar ligt wellicht niet in de militaire interventie zelf, maar in de secundaire sancties die gepaard gaan met het bestempelen van organisaties als terroristisch. Zodra organisaties als terroristisch worden bestempeld, worden banken, bedrijven en internationale partners kwetsbaar voor sancties als blijkt dat ze zelfs maar indirecte banden met die groepen hebben, wat gevolgen heeft voor het bankwezen en de economie doordat de nalevingskosten stijgen en investeren duurder en risicovoller wordt.“ Het resultaat is een subtielere vorm van beïnvloeding dan directe interventie, die even effectief kan blijken. Welke vorm de druk uiteindelijk ook aanneemt, de maatregel doet zijn werk simpelweg door een klimaat van securitisatie te versterken, waarin de Amerikaanse strategische belangen in Latijns-Amerika worden gediend door de uitholling van de soevereiniteit van een andere staat preventief te rechtvaardigen.

Hoewel we wellicht zien hoe de geschiedenis zich herhaalt in de vorm van de terugkeer van de Monroe-doctrine, is de bredere context in Latijns-Amerika vandaag de dag totaal anders. In tegenstelling tot eerdere tijdperken beschikken landen als Brazilië over aanzienlijk meer zeggenschap dankzij gediversifieerde economieën, meerdere handelspartners en grotere diplomatieke invloed. De uitdaging ligt niet langer in het weerstaan van openlijke interventie, maar in het navigeren door een wereld waarin binnenlandse veiligheidsproblemen snel kunnen worden omgezet in geopolitieke instrumenten.

Dit artikel is vertaald, vind het origineel hier.

In het kort

• De oorlog in Iran laat zien dat asymmetrische oorlogsvoering zich niet beperkt tot het slagveld, maar zich uitstrekt tot de informatieruimte, waardoor het een echt conflict in meerdere domeinen is.

• De strategie van Iran is niet gebaseerd op overheersing, maar op verzadiging: goedkope drones, tussenpersonen, cyberoperaties, maritieme druk en door AI gegenereerde propaganda leggen cumulatieve kosten op aan sterkere tegenstanders.

• Memetische oorlogsvoering is van belang omdat deze zich richt op legitimiteit, perceptie, vertrouwen en politieke wil, in plaats van uitsluitend op militaire infrastructuur.

• Voor Europa is het conflict een waarschuwing dat informatieoorlogvoering geen mediaprobleem is, maar een veiligheidsprobleem dat de publieke opinie, de samenhang van allianties en het vertrouwen in instellingen beïnvloedt.

Van Homeros’ Ilias en Vergilius’ Aeneis tot radio-uitzendingen uit de Koude Oorlog: oorlog heeft zich nooit beperkt tot het slagveld; er was altijd een verhaal voor nodig. Stadstaten vroeger en naties vandaag de dag strijden niet alleen om grondgebied, luchtruim of zeeroutes. Ze strijden om betekenis: wie is de agressor, wie is het slachtoffer, wat maakt geweld legitiem en wat moet een overwinning opleveren? In de oudheid werd oorlog omgezet in epos en mythe; in de twintigste eeuw verspreidde het zich via radio, muziek, film en televisie, en werd het omgezet in ideologie, cultuur en massale beïnvloeding. In het digitale tijdperk wordt oorlog ook online gevoerd via memes, door AI gegenereerde video’s en algoritmische manipulatie. Zoals Paul van Hooft, onderzoeksleider bij RAND Europe, opmerkt: „Het vormgeven van het verhaal heeft altijd centraal gestaan in oorlog, van Churchill tot Roosevelts Fireside Chats. Het digitale slagveld is daarom geen breuk met het verleden, maar een versnelling van een veel oudere relatie tussen oorlog, communicatie en politieke legitimiteit.”

De oorlog met Iran maakt, net als vele conflicten daarvoor, deel uit van deze lange geschiedenis. Maar hij markeert ook een nieuwe drempel in de moderne oorlogsvoering, een drempel waarbij de toegang tot effectieve verspreiding van propaganda nog nooit zo eenvoudig of snel is geweest. Zoals dr. Thompson, docent aan de afdeling Amerikaanse Studies van de UvA, uitlegt: „We zijn een tijdperk binnengetreden waarin het vermogen om strategische communicatie te voeren is gedemocratiseerd door instrumenten zoals sociale media.”

Het conflict wordt uitgevochten met conventionele middelen zoals raketten, drones, cyberoperaties, druk vanuit de zee en economische verstoring. Maar het wordt ook uitgevochten via beelden, tweets, gerichte desinformatie en psychologische oorlogsvoering. De Iraanse regering en pro-Iraanse actoren hebben generatieve AI gebruikt om memes en video’s in LEGO-stijl te produceren om Amerikaanse en Israëlische leiders te bespotten, anti-oorlogssentimenten uit te buiten en Iran te presenteren als de opstandige underdog tegen een machtigere agressor. Hoewel deze video’s vanwege hun satirische karakter misschien onserieus en onbelangrijk lijken, zijn ze opmerkelijk effectief gebleken. Men zou kunnen stellen dat juist hun onserieusheid ze strategisch efficiënt maakt: ze verspreiden zich snel, herleiden complexe onderwerpen tot licht verteerbare inhoud en verlagen de instinctieve weerstand van het publiek. De verspreiding van deze video’s suggereert dat deze nieuwe meme-strategie in oorlogstijd een flexibelere en cultureel meer aansluitende vorm van propaganda is dan de oudere en meer rigide stijl van Teheran.

Dit artikel stelt dat de memetische oorlogsvoering van Iran moet worden gezien als een uitbreiding van zijn bredere asymmetrische aanpak. Vanuit het oogpunt van harde macht kan Iran niet tippen aan de Verenigde Staten; daarom moet het concurreren met andere ontwrichtende middelen, namelijk drones, proxies, maritieme druk en nu ook door AI aangestuurde „slopaganda“, die goedkoop, schaalbaar en moeilijk te onderscheppen zijn en ontworpen zijn om zelfs de meest geavanceerde verdedigingssystemen te overweldigen. Hoewel asymmetrische oorlogsvoering niet nieuw is, is het niet zozeer het feit dat propaganda of AI geheel nieuw zijn dat deze oorlog zo belangrijk maakt, maar wel dat ze in toenemende mate worden geïntegreerd in hetzelfde multidomein-slagveld als drones, cyberoperaties, maritieme druk en kinetische kracht. In het huidige informatiedomein hoeft een actor zijn publiek niet volledig te overtuigen. Het volstaat om de ruimte te overspoelen met voldoende spot, twijfel en morele ambiguïteit om de tegenstander moeilijker te begrijpen, te verdedigen en te vertrouwen te maken.

De asymmetrische logica van Iran: concurreren zonder te domineren

De strategische keuzes van Teheran worden bepaald door een structurele onbalans: Iran kan de Verenigde Staten en Israël op conventioneel militair vlak niet verslaan. Washington en Tel Aviv behouden overweldigende voordelen op het gebied van luchtmacht, inlichtingen, raketafweer, precisieaanvalscapaciteiten en bondgenootschapsnetwerken. Iran vermijdt daarom symmetrische concurrentie en verplaatst het conflict naar domeinen waar verstoring, ambiguïteit en verzadiging onevenredige kosten kunnen opleggen.

Asymmetrische oorlogsvoering verwijst naar het strategisch gebruik van indirecte, goedkopere en vaak ontkenbare instrumenten door een conventioneel zwakkere actor om de militaire superioriteit van een tegenstander te compenseren. In plaats van te streven naar dominantie op het slagveld, maakt het gebruik van politieke, psychologische, operationele of informatieve kwetsbaarheden via goedkopere en flexibelere middelen. In het geval van Iran heeft deze logica al lang het gebruik van drones, raketten, proxies, cyberoperaties, maritieme druk en afgemeten escalatie bepaald. Het doel is niet om de Verenigde Staten te overmeesteren, maar om hun geloofwaardigheid en vermeende onfeilbaarheid te ondermijnen. Iran hoeft de oorlog niet per se te winnen; het hoeft alleen de huidige operaties te overleven en de kosten van ingrijpen voor de VS te verhogen. Daarom moet het asymmetrische instrumentarium van Iran worden gezien als een systeem in plaats van een verzameling losstaande tactieken. Drones oefenen militaire druk uit en verzwakken de Amerikaanse veiligheidsparaplu in de regio; proxies breiden het slagveld geografisch en politiek uit, waardoor de vijand gedwongen wordt zijn krachten over meerdere fronten te verspreiden; cyberoperaties richten zich op infrastructuur, communicatie en vertrouwen; maritieme druk bedreigt handels- en energiestromen en verstoort de mondiale economische stabiliteit. Ten slotte bepaalt onlinepropaganda hoe al deze acties in binnen- en buitenland worden waargenomen. Wanneer deze instrumenten worden gecombineerd, dwingen ze de VS en hun bondgenoten om op meerdere fronten tegelijk te reageren.

In dit drukverdelingssysteem over meerdere domeinen wordt informatieoorlogvoering een psychologische uitbreiding van asymmetrie. Zodra de strategie van Iran wordt begrepen als cumulatieve ontwrichting, lijkt dit niveau van online propaganda niet langer op secundaire „online ruis“. Memes en door AI gegenereerde „LEGO“-video’s helpen Iran en pro-Iraanse actoren om het narratief vorm te geven. Ze spotten met de huidige regering en de Israëlische regering, maar stellen de oorlog ook voor als illegaal, roekeloos en hypocriet. Daarmee versterken ze het anti-oorlogssentiment en mobiliseren ze de oppositie op internationaal niveau. Vanuit narratief perspectief herpositioneren ze Iran binnen het retorische topos van de underdog: een natie die belegerd wordt en zich in naam van vrijheid en zelfbeschikking verzet tegen een veel sterkere agressor.

Het beoogde publiek is de bevolking, maar het doelwit van de aanval is het politieke gezag. Deze video’s zijn erop gericht het vertrouwen in de regering te ondermijnen, de legitimiteit van militaire acties te verzwakken en gewone burgers te vervreemden van de leiders die in hun naam handelen. In het specifieke geval van de Verenigde Staten is de doelstelling nog ingrijpender en vindt deze zijn oorsprong in de revolutie van 1978-1979: het ontkrachten van een nationale mythe die in 250 jaar is ontstaan, namelijk die van de „stralende stad op een heuvel“, de zelfbenoemde verdediger van vrijheid, democratie, onafhankelijkheid en vrede. Memetische oorlogsvoering staat dus niet los van andere vormen van de asymmetrische strategie van Iran.

Van drones tot memes

Vanuit het oogpunt van efficiëntie vertonen drones en memes veel overeenkomsten. Op het slagveld zijn drones nuttig omdat ze goedkoop, schaalbaar en eenvoudig te produceren zijn, moeilijk volledig te onderscheppen zijn en dure verdedigingsmaatregelen afdwingen. Iraanse Shahed-drones kosten naar schatting tussen de twintig- en vijftigduizend dollar, terwijl een Patriot-raket die wordt ingezet om ze tegen te houden ongeveer vier miljoen dollar kan kosten. Hun waarde beperkt zich niet tot de vraag of ze hun doel raken of hoe goedkoop ze zijn; ze ligt ook in wat ze de tegenstander dwingen te doen. Een drone hoeft zijn doel niet te bereiken om kosten op te leggen; hij kan ook aandacht, middelen en verdedigingscapaciteit uitputten.

Op dezelfde manier volgen memes en AI-video’s dezelfde asymmetrische strategie in de informatieruimte: ze zijn uiterst goedkoop te produceren, gemakkelijk aan te passen, snel te verspreiden en onmogelijk in te dammen zodra ze in het digitale ecosysteem zijn losgelaten. In het geval van de LEGO-video’s ligt hun kracht minder in technologische verfijning en meer in hun culturele „intimiteit“. De LEGO-video’s werken zo goed omdat ze een taal spreken die het westerse publiek bekend is. Ze putten uit rap, internetgrappen, nostalgie en de Amerikaanse popcultuur. Door politieke boodschappen in vertrouwde culturele vormen te verwerken, verlagen dergelijke inhoud de instinctieve afweer van het publiek en wordt het moeilijker om propaganda als zodanig te herkennen. Net zoals één drone geen oorlog kan winnen, maar zwermen ervan de aandacht en middelen kunnen overweldigen, kunnen golven van memes de online ruimte overspoelen, de zaken vertroebelen en het vertrouwen in de overheid verzwakken. Het doel is niet overheersing, maar verzadiging.

Er zijn meerdere belangrijke aspecten die memes en LEGO-video’s in hun eenvoud zo schadelijk effectief maken:

1. Vanuit retorisch oogpunt persen ze complexe militaire en historische feiten samen tot licht verteerbaar vermaak.

2. Ze zorgen ervoor dat het publiek iets voelt nog voordat het de inhoud kan analyseren. Een meme of AI-video kan de ene partij onmiddellijk afschilderen als agressor, slachtoffer, pestkop, underdog, tiran, enzovoort.

3. Ze worden snel geproduceerd en verspreiden zich nog sneller. In tegenstelling tot overheidskanalen die moeten verifiëren, coördineren, bewijs moeten leveren en verschillende doelgroepen moeten aanspreken, zijn memes rechttoe rechtaan en hoeven ze hun argument niet te onderbouwen. Hun doel is niet om iedereen te overtuigen, maar om twijfel en wantrouwen te zaaien.

4. Ze spelen in op de logica van de platforms: humor, provocatie, spot, ironie en virtue signalling doen het online goed.

Wat bijzonder relevant is aan de strategie van Iran met deze door AI gegenereerde video’s, is het duidelijke onderscheid dat ze maken tussen het Amerikaanse volk en de huidige regering. Gewone Amerikanen, met de nadruk op minderheden, worden minder als vijanden en meer als slachtoffers afgeschilderd: burgers die door hun regering worden onderdrukt en opgeofferd.

Narratief en strategisch gezien is dit opmerkelijk verfijnd. Het keert een retorisch kader om dat voorheen door de Verenigde Staten tegen het Iraanse regime zelf werd gebruikt: het onderscheid tussen een vijandige en corrupte regering en een bevolking die naar vrijheid verlangt. Zo keert Iran de taal van democratische legitimiteit en onderdrukking tegen Washington en profileert het zichzelf niet alleen als de tegenstander, maar ook als een actor die in staat lijkt te zijn zich in te leven in het Amerikaanse publiek tegen de heersende elites in. Deze framing is juist effectief omdat ze aansluit bij reële grieven en bestaand wantrouwen, gezien de vele gevallen van corruptie binnen deze regering.

Kinetische macht en haar grenzen als narratieve kwetsbaarheid

Tactisch succes is niet hetzelfde als strategisch succes. Een aanval kan doelen uitschakelen, de leiding onschadelijk maken, de infrastructuur ontwrichten of economische schade toebrengen, maar kan toch niet het gewenste politieke resultaat opleveren. Dit onderscheid is van belang omdat de Amerikaanse macht historisch gezien niet uitsluitend berustte op haar militaire kracht, maar op de perceptie van de Verenigde Staten als een „welwillend imperium“ waarvan het leiderschap kracht en overredingskracht, diplomatie en ideologische legitimiteit combineerde. Een groot deel van de naoorlogse invloed van Washington was niet alleen te danken aan dwang, maar ook aan het vermogen om bondgenoten en zelfs tegenstanders ervan te overtuigen dat de Amerikaanse macht in het buitenland een bredere liberale orde diende.

Trump 2.0 heeft laten zien de voorkeur te geven aan een meer militair gedreven aanpak van buitenlandse zaken en diplomatieke geschillen. In Iran is dit onderscheid tussen tactisch en strategisch succes cruciaal. Operatie ‘Epic Fury’ slaagde erin hooggeplaatste regeringsfiguren te doden, maar het regime zelf blijft bestaan en wordt nu wellicht zelfs nog sterker gedomineerd door hardliners dan voorheen. Dit is waar tactisch succes van korte duur, riskant en narratief kwetsbaar wordt: als de druk van de VS niet tot gehoorzaamheid leidt, kan Teheran het volhouden zelf als overwinning presenteren.

Narratief falen is vandaag de dag belangrijker dan ooit

Een narratieve nederlaag is niet alleen een reputatiekwestie; het kan de samenhang van het bondgenootschap, de binnenlandse steun, de afschrikking en de beheersing van escalatie beïnvloeden. De waarschuwing van Van Hooft is hier belangrijk: „Een militair superieure speler kan narratief terrein verliezen. Een beslissende materiële overwinning blijft echter een overwinning, hoewel overwinningen op het slagveld niet noodzakelijkerwijs leiden tot een strategische of politieke overwinning.”

Als Washington de oorlog niet duidelijk kan uitleggen, verliest het politieke manoeuvreerruimte, het morele overwicht en zijn reputatie als garant voor veiligheid in de regio.

Bovendien kan het falen van het narratief militaire escalatie doen lijken als de enige manier om de controle terug te winnen. Zoals dr. Thompson betoogt: „Het probleem van de regering-Trump was niet alleen militair of diplomatiek, maar ook narratief; zij slaagde er niet in een overtuigende uitleg te geven voor het beginnen van de oorlog of voor hoe een succesvol eindresultaat eruit zou zien.“ Die leemte is van belang omdat memetische oorlogsvoering floreert waar officiële verhalen vaag en tegenstrijdig zijn.

Conclusie

De memetische oorlogsvoering van Iran toont niet aan dat Teheran sterker is dan de VS of Israël. Het benadrukt wel hoe zwakkere actoren toch kunnen concurreren door het conflict te verplaatsen naar domeinen waar conventionele superioriteit minder doorslaggevend is. Propaganda is niet nieuw, maar de vorm en snelheid van dit specifieke soort „slopaganda“ zijn dat wel. Zoals Van Hooft ons herinnert: „Het verhaal is altijd belangrijk geweest, maar materiële overwinning blijft ook belangrijk. Het gaat er niet om dat memes op zichzelf oorlogen beslissen, maar dat ze in toenemende mate de politieke betekenis van militaire acties bepalen.” Het erkennen van de effectiviteit van deze propaganda betekent niet dat men erachter staat; zelfs wanneer ze echte zwakheden uitbuit en onrechtvaardigheden aan de kaak stelt, blijft het een instrument van een autoritair regime. Voor Europa, en de democratische wereld in het algemeen, is dit van belang omdat informatieoorlogvoering niet stopt bij de Amerikaanse grenzen; ze beïnvloedt de publieke opinie wereldwijd en richt zich nu al op andere democratische landen.

De volgende vraag is zowel historisch als strategisch: hoe is het Westen, dat ooit zo effectief was in het gebruik van cultuur en media als machtsinstrumenten, op een punt gekomen waarop zijn eigen culturele grammatica en instrumenten tegen het Westen zelf konden worden gekeerd? In deel twee zal die ommekeer worden onderzocht.

This version was translated, find the original here.

In het kort

• Het F-35-vliegtuig heeft de laatste tijd veel aandacht gekregen in de media; het speelt een prominente rol in Europese debatten over de toekomst van defensieaankopen en wordt ingezet in actuele conflicten in het Midden-Oosten. De afweging tussen de afhankelijkheid van de VS als leverancier en de behoefte aan geavanceerde capaciteiten om dringende veiligheidsdreigingen het hoofd te bieden, plaatst veel bondgenoten en partners van de VS voor een dilemma: hoe kunnen zij meer soevereiniteit waarborgen in een tijdperk van wereldwijde rivaliteit?

• Inzicht in het F-35-programma is daarom cruciaal om te begrijpen wat een troefkaart is geworden in de dominantie van Washington op de wereldwijde markt voor militaire export. Elk van deze vliegtuigen is bedoeld om direct in te passen in een breder Amerikaans defensie-ecosysteem, waarbij gegevens over doelen, dreigingsdatabases en onderhoudsnormen worden gedeeld.

• De aard van deze exporten, en de strategische invloed die daarmee gepaard gaat, kan daarom dienen als een nuttige graadmeter voor de richting en prioriteiten van het buitenlands beleid van het Witte Huis onder Trump.

De Amerikaanse F-35-straaljager vormt in rap tempo de ruggengraat van de westerse luchtmacht. Dit geldt niet alleen voor de VS zelf, die tegen het midden van de jaren 2040 van plan is om in totaal zo’n 2.500 F-35’s in alle drie de varianten aan te schaffen, maar ook door de export ervan naar een breed scala aan Amerikaanse partners over de hele wereld. Dit artikel tracht drie belangrijke vragen te beantwoorden: Wat maakt dit vliegtuig zo’n waardevolle aanwinst voor de geallieerde luchtmachten? In welke soorten operaties blinkt het uit? En ten slotte, wat zijn de implicaties van de asymmetrische relatie die de aankoop van de F-35 creëert tussen de afnemende landen en de VS?

Om deze vragen te helpen beantwoorden, sprak ik met Justin Bronk, Senior Research Fellow, Airpower & Technology bij RUSI, die zowel de indrukwekkende technische capaciteiten als de politieke nuances rond het vliegtuig toelichtte dat hij beschouwt als “in bijna elk opzicht capabeler in omstreden luchtruim dan enig ander westers gevechtsvliegtuig.”

Eén programma, drie varianten

De F-35, voortgekomen uit het Joint Strike Fighter-programma van eind jaren negentig, is een eenmotorige, supersonische, stealth multirole straaljager, geproduceerd door Lockheed Martin. De F-35 is er in drie verschillende varianten: de A-, B- en C-modellen, die voornamelijk verschillen in de mechanica van het opstijgen en landen. De A, ontworpen om vanaf conventionele startbanen te opereren, is de meest voorkomende variant die door de Amerikaanse luchtmacht en de meeste geallieerde klanten wordt gebruikt. De B is uitgerust met een liftventilator waardoor hij kan zweven en verticaal kan landen zoals een helikopter. Hij kan op zeer korte afstanden opstijgen, wat hem geschikt maakt voor inzet vanaf sobere, korte-baan-bases en kleine vliegdekschepen. Deze variant wordt momenteel gebruikt door de Amerikaanse mariniers en een kleiner aantal geallieerde klanten. De C is ontworpen met grotere vleugels en een robuuster landingsgestel, speciaal gebouwd voor operaties vanaf grote vliegdekschepen en wordt momenteel uitsluitend gebruikt door de Amerikaanse marine.

F-35 Joint Strike Fighter (JSF) Programme – EveryCRSReport.com

5^e generatie capaciteit

Als een van de weinige operationele 5^e generatie vliegtuigen biedt de F-35 unieke technologieën en kenmerken in vergelijking met oudere generaties vliegtuigen. Opvallend zijn onder meer het stealth-ontwerp en de intern opgeslagen wapens, waardoor het vliegtuig veel moeilijker te detecteren en te volgen is op de radar. Dit wordt gecombineerd met een netwerk van sensoren en datafusie, wat betekent dat het vliegtuig efficiënter gegevens kan verzamelen van meerdere sensoren en verbinding kan maken met andere F-35’s om informatie te bundelen, waardoor het situationeel bewustzijn op het slagveld wordt verbeterd. Dit alles wordt vervolgens volledig vertaald naar een uniform, tactisch beeld dat de piloot kan bekijken, met behulp van de geavanceerde computers van de F-35 die duplicatie verwijderen en prioritaire dreigingen identificeren.

Volgens Justin Bronk maakt dit de F-35 “uitermate geschikt voor het betreden van zwaar omstreden luchtruim” en voor het uitvoeren van missies zoals Suppression of Enemy Air Defences (SEAD). Dit is een bijzonder relevante missie geworden in omgevingen tegen tegenstanders zoals Rusland en China, die hebben geprobeerd Anti Access / Area Denial (A2/AD)-strategieën toe te passen, waarbij gebruik wordt gemaakt van grond-luchtraketsystemen (SAM’s).

Het hebben van F-35’s, zelfs als onderdeel van een grotere, oudere vloot van vliegtuigen, kan ook fungeren als een krachtvermenigvuldiger, door gebruik te maken van de netwerkgebonden sensoren, wat aanzienlijke voordelen biedt bij het inzetten van 5^de generatie vliegtuigen naast oudere vliegtuigen.

Volgens Bronk “geeft de F-35 een enorme boost aan de overlevingskansen en slagkracht van 4^e generatie vliegtuigen; als ze er rechtstreeks een datalink mee kunnen maken, kunnen ze aanzienlijke hoeveelheden situationeel bewustzijn van de F-35 krijgen.” Ingezet binnen zo’n gemengde vloot worden oudere platforms “enorm veel capabeler en overleefbaarder; samen tegen hen vechten is een nachtmerrie.”

Wat betreft de klassieke manoeuvres van lucht-luchtgevechten binnen visueel bereik, stelt Bronk dat “de F-35 geen bijzonder goede ‘dogfighter’ is.” Dergelijke klassieke manoeuvrerende luchtgevechten, die vroeger kenmerkend waren voor de meeste luchtgevechten zijn minder relevant geworden door de wapens en sensoren met een groter bereik van moderne gevechtsvliegtuigen, hoewel deze situaties nog steeds kunnen voorkomen, vooral wanneer stealth-vliegtuigen tegen elkaar vechten. Om luchtsuperioriteit te bereiken, kan de F-35 echter gemakkelijker gebruikmaken van zijn voordeel in situationeel bewustzijn om zich gunstig te positioneren en vanaf grote afstand toe te slaan zonder te worden gedetecteerd dankzij zijn stealth-eigenschappen.

Hoog prijskaartje, vertragingen bij de levering

Hoewel de F-35 is geoptimaliseerd voor ‘high-end’ scenario’s – zoals het bestrijden van geavanceerde tegenstanders in omstreden luchtruim – voegt Bronk toe dat de F-35 merkbaar “minder efficiënt is voor defensieve, vredestijd-luchtpolitie-missies in vergelijking met oudere vliegtuigen, evenals voor operaties in minder omstreden luchtruim.” De meerprijs die betaald moet worden om de F-35 aan te schaffen, is nog opvallender voor het B-model met zijn nichevermogen om op te stijgen en te landen in krappe ruimtes. Maar dit vermogen wordt tenietgedaan door een aanzienlijk lagere interne brandstof- en wapenlading. “[Landen] betalen een aanzienlijke prijs in termen van vergelijkbare kosten, complexiteit en vermogen ten opzichte van de A- en C-modellen”, legt Bronk uit. Maar, zoals hij het stelt, “als er behoefte is aan operaties met korte start- en landingsbanen, blijft het het enige beschikbare vliegtuig op de internationale markt”.

Zoals te verwachten valt bij zo’n spraakmakend, decennialang en wereldwijd omvattend aankoopproject, heeft de F-35 in de loop der jaren behoorlijk wat kritiek gekregen, van defensieanalisten tot Elon Musk. Een van de belangrijkste punten van kritiek betreft de vertraagde upgradepakketten. Door deze vertragingen zullen zelfs in de oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran in 2026 oudere F-35’s worden ingezet, met zogenaamde TR-2-software, vanwege tegenslagen bij de levering van een gemoderniseerde softwaresuite, bekend als TR-3. Verdere aanpassingen staan nog op de planning, met name motorupgrades met superieure koeling en vermogen. Eerdere problemen bij het onderhoud van de vliegtuigen waren het gevolg van een gebrek aan reserveonderdelen, waarbij Bronk opmerkt dat er recentelijk een “verschuiving heeft plaatsgevonden van een groeiend productietempo van vliegtuigrompen naar meer reserveonderdelen om die bottleneck in de bevoorrading op te vangen.”

Alliantiepolitiek

Bronk is van mening dat de straaljagers in hun huidige fase van upgrades al voldoende kunnen voldoen aan de eisen voor operaties in het Europese theater. Dit stelt veel NAVO-bondgenoten voor een dilemma: moeten ze F-35’s aanschaffen als beproefd ontwerp om de dreiging van Rusland op korte termijn het hoofd te bieden, tegen de achtergrond van verslechterende en gespannen relaties met de regering-Trump? Sommige bondgenoten, met name Canada, zijn bezorgd dat de verkoop van de straaljagers een potentieel tweesnijdend zwaard vormt, dat enerzijds de broodnodige 5^e generatie capaciteit oplevert, maar anderzijds afhankelijkheid van de VS creëert. In 2025 deden zelfs geruchten de ronde over een vermeende ‘kill switch’ in F-35’s die de VS zou kunnen activeren. Hoewel dit later werd weerlegd, onderstreepte deze episode hoe scherp landen zich bewust waren van de potentiële invloed die de controle over de sleutels van het omvangrijke F-35-programma de regering-Trump zou kunnen geven. Dit komt omdat de verbintenis met de F-35 verder gaat dan louter aankoop: het bindt een land aan een coalitie van staten met convergerende strategische prioriteiten, een gemeenschappelijke afhankelijkheid van de toeleveringsketen en toegang tot uniforme software en moderniseringstrajecten.

Current F-35 export orders and deliveries

De landenlijst is exclusief de Verenigde Staten. De leveringscijfers zijn de meest recente, openbaar bevestigde aantallen afkomstig van officiële bronnen van Lockheed Martin, overheden of belangrijke defensie-instanties (bevestigd per mei 2026). Opmerking over de variant: de F-35I is de op de Israëlische A-variant gebaseerde afgeleide.

De landenlijst is exclusief de Verenigde Staten. De leveringscijfers zijn de meest recente, openbaar bevestigde aantallen afkomstig van officiële bronnen van Lockheed Martin, overheden of belangrijke defensie-instanties (bevestigd per mei 2026). Opmerking over de variant: de F-35I is de op de Israëlische A-variant gebaseerde afgeleide.

Afhankelijkheid van de VS en invloed

Elke F-35-exploitant moet ernaar streven zijn F-35’s te onderhouden, te updaten en in staat te houden om te reageren op bedreigingen die voortdurend evolueren. Een belangrijk onderdeel hiervan is ‘missiegegevensprogrammering’, in wezen software-updates die in realtime reageren op de laatste ontwikkelingen in dreigingsgegevens van systemen zoals vijandelijke SAM’s. Bronk legt uit: “[soevereine] missiegegevensprogrammering is een betaalde optie, maar vrij moeilijk om zelfstandig te realiseren, en vereist veel middelen en veiligheidsmachtiging van de VS.” Als ze hiervoor kiezen, kunnen deze klanten vervolgens hun eigen missiegegevensbestanden wijzigen zonder te hoeven wachten tot updates rechtstreeks vanuit de VS worden doorgestuurd. Een dergelijke optie is echter alleen beschikbaar voor landen met voldoende nationale capaciteit om signalen en elektronische inlichtingen over de nieuwste dreigingssystemen van de tegenstander te verzamelen en te verwerken.

Dit is een belangrijk voorbeeld van hoe de VS, zelfs na de eerste verkoop van het vliegtuig, nog steeds waardevolle troeven in handen heeft bij het bepalen hoe de straaljagers decennialang worden onderhouden. Afhankelijk zijn van door de VS verleende veiligheidsmachtigingen of van de Amerikaanse onderhoudsarchitectuur betekent daarom dat Washington de mogelijkheid behoudt om de toegang tot reserveonderdelen en software-updates naar believen te beperken. De beloningsmechanismen die in dergelijke aankopen zijn vervat, zijn duidelijk: blijf in het goede boekje van de VS staan en plaats grote, lucratieve orders voor F-35’s om meer soevereine capaciteit in het programma te verwerven.

Bronk legt uit: “Klanten met grotere orders kunnen instemmen met een grotere hoeveelheid aanverwante infrastructuur, zoals lokale assemblagelijnen of onderhoudscentra.” Nederland is daar een voorbeeld van: het land heeft een eigen onderhoudscentrum voor zijn F-35-vloot en beheert samen met Noorwegen en Italië een gezamenlijk programmeerlab om missiegegevensbestanden te upgraden.

Het geval van Saoedi-Arabië, een barometer voor het buitenlands beleid van Trump

Voor potentiële F-35-klanten zijn de verwachtingen van Amerikaanse zijde duidelijk: toegang tot de F-35 gaat gepaard met verwachtingen van een bredere strategische afstemming. De geplande verkoop van F-35’s aan de nieuwste exportklant, Saoedi-Arabië, kan – wanneer deze vanuit deze logica wordt bekeken – een leerzame barometer zijn voor de regionale doelstellingen van het buitenlands beleid van het Witte Huis onder Trump. De F-35’s van het Koninkrijk vormen een sleutelelement van de bredere strategie die Washington aan het uitwerken is, die gericht is op vooruitgang in de richting van normalisatie tussen Saoedi-Arabië en Israël en grotere defensiesamenwerking. De verkoop is belangrijk vanwege een wijziging uit 2008 in de Amerikaanse Arms Export Control Act, die vereist dat elke wapenverkoop aan een land in het Midden-Oosten, met uitzondering van Israël, “geen negatieve invloed mag hebben op het kwalitatieve militaire overwicht van Israël ten opzichte van militaire bedreigingen voor Israël.” Dit heeft in het verleden geleid tot Israëlische protesten tegen de mogelijke aankoop van F-35’s door andere staten in West-Azië. Gezien de toenemende samenwerking van het Witte Huis onder Trump met zowel Israël als Saoedi-Arabië tijdens de oorlog met Iran, waaronder vluchten door het luchtruim en het delen van inlichtingen, lijkt er echter een stilzwijgende overeenkomst te zijn bereikt. Israël heeft zich niet publiekelijk tegen de exportdeal verzet en zal binnenkort samen met het Koninkrijk, waarvan het hoopt dat het zich uiteindelijk bij de Abraham-akkoorden zal aansluiten, een gemeenschappelijk, geavanceerd 5^de generatie platform in gebruik nemen. De VS heeft zijn troefkaart uitgespeeld door middel van een F-35-verkoop, wat de weg lijkt te hebben geëffend naar een grotere afstemming tussen zijn twee belangrijkste regionale partners en het versterken van zijn eigen defensiebanden met Saoedi-Arabië tijdens een aanhoudend regionaal conflict.

Conclusie

De F-35 is een vliegtuig dat is gebouwd voor 21^ste-eeuwse oorlogsvoering in zeer omstreden omgevingen. Als 5^de generatie platform combineert het geavanceerde software, genetwerkte datasystemen en stealth-technologie om te opereren in risicovolle omstandigheden waar oudere vliegtuigen moeite zouden hebben om te overleven. Door zijn drie varianten heeft dit ene vliegtuig de veelzijdigheid om te voldoen aan de operationele eisen van een breed scala aan klanten, waardoor het een steeds centralere pijler wordt van zowel de Amerikaanse als de geallieerde luchtmacht.

De aankoop van de F-35 betekent ook het aangaan van een diepere defensierelatie met de Verenigde Staten, een relatie die een langdurige afhankelijkheid zal creëren van het Amerikaanse defensie-ecosysteem dat zorgt voor updates van missiegegevensbestanden en andere cruciale capaciteiten. Washington kan daarom de invloed die het F-35-programma biedt, gebruiken om bredere doelstellingen van het buitenlands beleid te bevorderen, waardoor het een nuttige graadmeter is om te beoordelen waar de regering-Trump haar strategische nadruk legt. Ondanks de recente trans-Atlantische spanningen lijkt de concurrentie om nieuwe klanten te intensiveren, met als meest recente voorbeeld de toetreding van Saoedi-Arabië. Dit onderstreept de sterke positie van het vliegtuig in een drukke internationale markt, waar de F-35 een troefkaart blijft voor Washington in een tijdperk van wereldwijde rivaliteit.

This article was translated, find the original here.

In het kort

• De crisis in de Straat van Hormuz leidde tot een wereldwijd tekort aan gas en olie, waarvan vooral de ASEAN-landen te lijden hadden vanwege hun afhankelijkheid.

• De crisis bracht risico’s op het gebied van energiezekerheid aan het licht, wat de ASEAN en de EU ertoe aanzette hun energiebronnen te diversifiëren door middel van hernieuwbare energie, kernenergie en een verminderde afhankelijkheid van olie.

• Hernieuwbare energie en groene technologie betekenen voor de EU en de ASEAN-landen een grotere afhankelijkheid van China, wat als tegenwicht zou kunnen dienen voor de afhankelijkheid van olie en gas.

De blokkade van de Straat van Hormuz, een van de belangrijkste waterwegen ter wereld, heeft strategische gevolgen als onderhandelingsmiddel voor Iran in het conflict met de Verenigde Staten. Deze blokkade heeft de wereldwijde energiemarkten getroffen; de gevolgen zijn echter asymmetrisch en treffen vooral landen in het Zuiden, zoals Zuidoost-Azië.

Het belang van de Straat van Hormuz wordt duidelijk als we kijken naar de rol die deze speelt bij import en export. Bovendien is de waterweg van cruciaal belang voor energie, meststoffen en andere essentiële grondstoffen.

Om inzicht te krijgen in de asymmetrische gevolgen die deze verstoring in de Straat van Hormuz wereldwijd heeft veroorzaakt, worden de ernst van de situatie en de reactie van de ASEAN en de EU met elkaar vergeleken: hoe heeft de crisis in de Straat van Hormuz de kwetsbaarheden op het gebied van energiezekerheid van de ASEAN- en EU-landen blootgelegd, en welke strategieën worden er gevolgd om de veerkracht op lange termijn te versterken?

Economische gevolgen

De ASEAN-landen zijn sterk afhankelijk van olie en gas uit het Midden-Oosten, wat blijkt uit de afhankelijkheid van olie in landen als de Filippijnen (95%), Vietnam (88%), Maleisië (69%), Thailand (59%) en Singapore (52%). Door de sluiting van de Straat werden de ASEAN-landen zwaar getroffen door de tekorten aan olie en gas.

Verwacht wordt dat de bevolking in de armste landen ter wereld onevenredig zwaar zal worden getroffen in vergelijking met die in rijkere landen. Daarom hebben de ASEAN-landen snel gereageerd op de energiecrisis: Indonesië heeft bijvoorbeeld de brandstofprijzen bevroren, subsidies uitgebreid en flexibele werkregelingen opgelegd om het verbruik terug te dringen. De Filippijnen hebben een nationale energienoodtoestand afgekondigd, met onder meer belastingverlichting en beperkte prijsregulering. In Thailand hebben stijgende elektriciteitskosten voor huishoudens en bedrijven voor druk gezorgd, wat heeft geleid tot een hausse in hernieuwbare energie, met name Chinese zonnepanelen. Hoewel deze maatregelen op korte termijn verlichting bieden, kunnen ze de wereldwijde bevoorradingsproblemen verergeren door de stroom van energiebronnen te beperken en marktverstoringen te veroorzaken.

Europese landen hebben daarentegen geen last van een onmiddellijk fysiek tekort; de crisis heeft echter wel geleid tot hogere importkosten, vrachtprijzen, inflatieverwachtingen en grotere marktvolatiliteit.

Michel Don Michaloliákos, oprichter van het Haags Instituut voor Geopolitiek, legt uit: „Wij (Europa) zijn rijk genoeg om ons uit tekorten te kopen, maar we betalen nu al een zware economische prijs in de vorm van inflatie en lagere koopkracht.”

De crisis in de Straat van Hormuz is verantwoordelijk voor ongeveer 10% van het LNG in Europa (in 2025), waarbij Italië het belangrijkste Europese bestemmingsland is. Daarom is Italië het zwaarst getroffen land in Europa, benadrukt Michaloliákos.

Gevolgen op de lange termijn

Vanwege de ingrijpende economische gevolgen, die leiden tot ontevredenheid onder de burgers, worden landen zoals de Filippijnen gedwongen tot open gesprekken met China over gezamenlijke olie- en gaswinning in de Zuid-Chinese Zee.

Bovendien kwam de economische impact aan de orde tijdens de 48e ASEAN-top van 6 tot 8 mei 2026, die plaatsvond in Cebu, waarbij de crisis in het Midden-Oosten en met name de gevolgen daarvan voor de ASEAN-landen centraal stonden, met als doel de regionale stabiliteit te handhaven. Cruciaal voor het verzachten van de crisis was „Navigating Our Future, Together“, waarmee de eenheid onder de ASEAN-landen werd benadrukt.

De ASEAN richtte zich op drie strategische speerpunten, de „3R’s“, gericht op de reactie van de ASEAN op het veranderende geopolitieke en geo-economische landschap: „(1) Regionalisme – de ASEAN moet meer nadruk leggen op de gedeelde belangen van de regio en ervoor zorgen dat de ASEAN de kern blijft vormen van het buitenlands beleid van de lidstaten; (2) Veerkracht – de mechanismen van de ASEAN versterken om beter bestand te zijn tegen geopolitieke onzekerheden en externe schokken, waaronder het vermogen om spanningen effectief te beheersen, en; (3) Relevantie – de ASEAN moet haar belangrijke rol zowel binnen als buiten de regio behouden door haar positie als geloofwaardige en betrouwbare partner van de internationale gemeenschap te handhaven.”

Naar aanleiding van de crisis in de Straat van Hormuz legt Mark Ysla, docent aan de Far Eastern University, uit:

„De leiders van de ASEAN hebben tijdens de laatste top in Cebu opgeroepen tot een sterkere olievoorzieningszekerheid, bredere bronnen van ruwe olie en geraffineerde producten, een snellere uitrol van hernieuwbare energie, het bijmengen van biodiesel en bio-ethanol, elektrische voertuigen, elektrisch koken, civiele kernenergie volgens veiligheidsnormen, het ASEAN-elektriciteitsnet en de Trans-ASEAN-gaspijpleiding. Dit zijn enkele van de strategieën die de leiders van de ASEAN op tafel legden om ervoor te zorgen dat de regio in de toekomst een soortgelijke situatie het hoofd kan bieden.”

De ASEAN-overeenkomst inzake energiezekerheid (APSA) is geactualiseerd als een politieke prioriteit om een stabiele energievoorzieningsketen te waarborgen; er is geen specifiek tijdschema bekendgemaakt. Bovendien is het ASEAN-actieplan voor energiesamenwerking 2026-2030 gericht op de energiezekerheid van de regio, en is het plan om het aandeel van hernieuwbare elektriciteit te vergroten nu versneld. Dit toont aan dat de ASEAN de uitvoering van bestaande kaders voor energiesamenwerking heeft versterkt.

In vergelijking met de ASEAN heeft de EU in haar energiestrategie vier kernpunten benadrukt om de veerkracht te vergroten: ten eerste, het inzetten van hernieuwbare energiebronnen zoals wind- en zonne-energie. Ten tweede, het erkennen van de noodzaak van LNG, aangezien hernieuwbare energie niet alle functies kan vervullen die LNG biedt, waardoor de druk op Europa toeneemt om zijn gasopslagcapaciteit en diversiteit in de bevoorrading te verbeteren. Ten derde kan investeren in kernenergie een betaalbare, groene basislast voor energiezekerheid bieden. Ten slotte het verminderen van de afhankelijkheid van olievoorzieningen, wat essentieel is in de context van de Straat van Hormuz, aangezien Europa hier nog steeds van afhankelijk is; een overgang naar in Europa geproduceerde elektrische voertuigen zou deze afhankelijkheid echter verminderen.

Om het verschil in de gevolgen van de crisis in de Straat van Hormuz tussen de ASEAN- en EU-landen te benadrukken, stelt Mark Ysla:

„De EU is vandaag de dag veerkrachtiger, maar de ASEAN heeft een sterkere reden om hervormingen door te voeren. Als er iets is dat de regio in deze specifieke situatie heeft geleerd, dan is het wel dat de crisis rond de Straat van Hormuz de regio veerkrachtiger moet maken door ervoor te zorgen dat mechanismen zoals energiezekerheid, voedselzekerheid en maritieme veiligheid niet als afzonderlijke nationale aangelegenheden worden behandeld, maar als regionale publieke goederen.”

Bovendien neemt de bezorgdheid over een toenemende afhankelijkheid van China toe, nu een tekort aan olie en gas beide regio’s ertoe aanzet hun capaciteit op het gebied van hernieuwbare energie uit te breiden. Michaloliákos stelt dat:

“De Chinese dominantie in de productie van groene technologieën en industriële goederen vraagt om een gecoördineerde reactie van de ASEAN en de EU, aangezien dit in feite is wat de geopolitiek, of de gefragmenteerde wereld, van ons verlangt. En vervolgens zouden andere landen over de hele wereld in staat moeten zijn om groene technologieën te produceren en te industrialiseren of te herindustrialiseren.”

Conclusie

Terwijl het nieuws over Iran dat de Straat van Hormuz heropent de ronde doet, heeft de wereldwijde schok – in het geval dat de VS een voorlopig akkoord ondertekenen om de oorlog te beëindigen – nog steeds blijvende gevolgen. De heropening van de zeestraat blijft onduidelijk; deze is momenteel nog steeds gesloten. Door deze crisis zijn kwetsbaarheden duidelijk geworden. Met name voor de ASEAN is het cruciaal om zich te richten op de 3 R’s – regionalisme, veerkracht en relevantie – om te diversifiëren en stabiliteit te verwerven. Enerzijds zal de geleidelijke heropening van de Straat van Hormuz waarschijnlijk de onmiddellijke druk op de energiemarkten verlichten, waardoor de vrachtkosten dalen en de inflatiedruk afneemt. Anderzijds heeft de crisis aangetoond hoe snel mondiale energiesystemen kunnen worden ontwricht. Als gevolg daarvan wordt verwacht dat zowel de ASEAN als de EU zullen blijven streven naar diversificatie, strategische reserves en investeringen in hernieuwbare energie, ondanks de afname van de kortetermijndruk op de markt, aangezien de risico’s van afhankelijkheid blijven bestaan. Zowel de ASEAN als de EU lopen het risico de afhankelijkheid van olie uit het Midden-Oosten te vervangen door afhankelijkheid van China en diens groene technologie en toeleveringsketen voor zeldzame aardmetalen, waardoor China zijn dominante positie als wapen zou kunnen inzetten.

In het kort

“Iran is weer terug in het spel,” zegt Michel Don Michaloliákos, geopolitiek analist en medeoprichter van het Hague Institute of Geopolitics. Een fanatiek Israël, een stuurloos en aan invloed inboetend Amerika en een neo-Ottomaans Turkije zien nu de terugkeer van een Islamitische Republiek die “sterker dan ooit tevoren” uit het conflict is gekomen.

“Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft de VS op geen enkel moment geaccepteerd dat een vijandige macht zo’n strategische zeeroute controleert,” vertelde Andrew Gawthorpe me eerder in deze serie — een teken, zo zei hij, van het einde van de Amerikaanse hegemonie.

Een Washington dat geen risico’s wil nemen met de Straat van Hormuz, zal nergens ingrijpen waar de zeestraat als tegenbedreiging kan worden ingezet. Voor elk conflictgebied in dit artikel is de afweging verschoven. Dit betekent dat deze vrede, in plaats van rust te brengen in de regio, waarschijnlijk de kiem zal leggen voor verdere conflicten.

De geloofwaardige dreiging van de Amerikaanse militaire macht, de kracht die decennialang de regionale orde schraagde, is nu afhankelijk van Iraanse terughoudendheid op een knelpunt dat Washington niet kan vervangen. Iran weet dit. Elke andere macht in de regio weet het ook. Er zullen geen gevleugelde huzaren komen om de belegering te doorbreken.

De implicaties van de uitkomst worden in de mainstream media tot nu toe ernstig onderschat. Wat te zelden wordt begrepen, is dat dit niet louter een regionaal verhaal is. De Kaukasus, het Midden-Oosten, de Hoorn van Afrika, het oostelijke Middellandse Zeegebied en de kustgebieden van de Indische Oceaan vormen één onderling verbonden geostrategisch theater. Een verschuiving in welk deel dan ook heeft gevolgen voor de rest.

De regeling die nu vorm krijgt, mag daarom niet worden gezien als het begin van vrede. Het is het begin van een bredere herschikking, die wellicht eerst meer conflicten zal veroorzaken voordat er minder zullen zijn. Zoals Polanyi in 1944 opmerkte: „Het is een gemeenplaats dat men, om vrede te waarborgen, de oorzaken van oorlog moet wegnemen; maar men beseft doorgaans niet dat daarvoor de stroom van het leven bij de bron moet worden beheerst.”

Er ontstaat een concert van Hormuz, maar dan zonder één enkele stabiliserende hegemonie. Het 19e-eeuwse machtsevenwicht handhaafde relatieve vrede niet door het evenwicht zelf, maar door de institutionele structuren die erboven stonden, en juist die lijken nu te ontbreken. Wat volgt schetst de nieuwe regionale orde die de terugkeer van Iran en de veronderstelde terugtrekking van Amerika in gang hebben gezet, theater voor theater, via een machtsevenwichtslogica die sinds het Concert van Europa niet meer in dit deel van de wereld is gezien.¹

De aanloop

Ironisch genoeg begon de verschuiving op 8 mei 2018, toen Trump het Gezamenlijk Alomvattend Actieplan verscheurde dat Obama in 2015 met Iran had onderhandeld. Er volgde vijandigheid, maar het relatieve evenwicht bleef bestaan — totdat het door Trumps actie werd verstoord. Pas tussen 2023 en dit jaar sloeg de balans definitief door in het voordeel van Israël en de VS, toen de bondgenoten van Iran één voor één werden ontmanteld.

Het keerpunt dat de huidige episode inluidde, was 7 oktober. Michaloliákos interpreteert de aanval van Hamas als een door Iran goedgekeurde „noodknop“ — een poging om de Arabische straat op te hitsen tegen de monarchieën in de Golf en hun toenadering tot Israël een halt toe te roepen. Dit werkte averechts, en in de jaren daarna heeft Israël de „drie H’s“ (Hamas, Hezbollah, de Houthi’s) ernstig verzwakt, samen met de ontmanteling van het regime van Assad en de Iraanse milities in Irak. De strategische diepte van Iran stortte in. En, zoals Michaloliákos het stelt: „Er is altijd een afweging tussen strategische diepte enerzijds en kernwapens anderzijds.“ Het leek erop dat Israël op weg was naar regionale hegemonie.

De ommekeer

„De oorlog heeft alles op zijn kop gezet“, zegt Michaloliákos. De positie van Iran was aan het verzwakken. Amerika voelde zich gesterkt aan de onderhandelingstafel. Nu is het duidelijk dat Washington zijn doelstellingen niet heeft bereikt en dat de Islamitische Republiek het heeft overleefd. „Voor zover ik op basis van het huidige voorstel kan vaststellen, is het vooral Amerika dat concessies heeft gedaan.“

Als gevolg daarvan heeft zich in de hele regio een nieuwe veiligheidslogica doorgezet. In een recent artikel beschrijft The Hague Institute for Geopolitics dit als een verschuiving van strategische heroriëntatie naar strategische afdekking: in plaats van duurzame allianties te vormen tegen een gemeenschappelijke dreiging, voeren staten nu tegelijkertijd tegenstrijdige beleidslijnen. Dit betekent dat ze economisch en diplomatiek met alle partijen samenwerken, terwijl ze tegelijkertijd militaire voorzorgsmaatregelen tegen elk van hen nemen. Er is geen duidelijke leidende macht, en geen enkele relatie die langer standhoudt dan haar onmiddellijke nut. Allianties zijn competitief, pragmatisch en zullen worden opgegeven zodra het overschakelen naar een andere partij een betere afdekking biedt.

Relevant citaat

“Daarom zeg ik dat het een bekrompen beleid is om te veronderstellen dat dit of dat land moet worden aangemerkt als de eeuwige bondgenoot of de eeuwige vijand van Engeland. We hebben geen eeuwige bondgenoten, en we hebben geen eeuwige vijanden. Onze belangen zijn eeuwig en blijvend, en het is onze plicht die belangen na te streven.” — Lord Palmerston in het Britse Lagerhuis, waarin hij de wisselende allianties van de grootmachtpolitiek in 1848 beschreef.

In die context moet de rest van het Midden-Oosten zich nu herpositioneren ten opzichte van een Iran dat machtiger lijkt dan ooit tevoren.

Twee regionale assen — het blok van Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan en het blok van de Verenigde Arabische Emiraten en Israël — concurreerden tot nu toe voornamelijk met elkaar, beide opererend onder een Amerikaanse veiligheidsparaplu die nu zichtbaar aan het afbrokkelen is. Wat deze paraplu doet afbrokkelen, is de terugkeer van Iran. De Amerikaans-Israëlische as, die door de totale nederlaag in de oorlog aantoonbaar permanent is verzwakt, zowel militair als diplomatiek, wordt nu geconfronteerd met een derde pool die zij niet in bedwang kan houden.

Op geopolitiek vlak heeft de door Iran getoonde greep op de Straat van Hormuz de Amerikaanse bereidheid tot ingrijpen lamgelegd. Op diplomatiek vlak hebben de afkeer onder de bevolking tegen de genocide door Israël in Gaza, in combinatie met de frustratie onder de elite over valse beloften – namelijk dat een regimewisseling haalbaar was en dat strategische doelstellingen binnen handbereik lagen – de samenhang van het bondgenootschap ernstig aangetast.

De gamechanger: de breuk tussen de VS en Israël

Of de breuk blijvend blijkt te zijn, zal de toekomst uitwijzen. Maar zoals Michaloliákos het nu ziet, is de positie van Israël in Washington „definitief“ verzwakt. De steun is afgenomen bij zowel Republikeinen, Democraten als onafhankelijken, waardoor de ruimte voor politici om Israël onvoorwaardelijk te steunen kleiner is geworden. En de eisen van Israël druisen in tegen de gedane beloften: een maand of twee geleden haalde JD Vance hard uit naar Netanyahu: „Je beloofde dat het regime zou vallen, en toch zien we dat niet gebeuren,“ parafraseert Michaloliákos.

Het diepere probleem, zo betoogt Michaloliákos, is van strategische aard, en hij laat de morele kwestie bewust buiten beschouwing om de overduidelijk onmenselijke Israëlische acties los te koppelen van de strategische fouten: Israël heeft bij verschillende gelegenheden de eigen strategische belangen van Amerika geschaad. Washington wil dat nu voorkomen, en er is een nieuw evenwicht ontstaan. Of dat een welkome ontwikkeling is, is een andere kwestie, want het betekent dat andere mogendheden aan invloed hebben gewonnen. Onder het „Trump-regime“, zo betoogt Michaloliákos, hebben landen als Pakistan, Qatar en Turkije plotseling echte invloed op de president.

Toen Erdoğan onlangs Netanyahu aanviel en een journalist Trump hierover aansprak, koos Trump niet de kant van Israël maar die van Turkije: „Ik heb een uitstekende relatie met Erdoğan. Hij is een geweldige leider“, parafraseert Michaloliákos.

Machtsevenwichtspolitiek

In dat licht bezien vertoont de hedendaagse machtsevenwichtspolitiek in het Midden-Oosten een verontrustende gelijkenis met het Europa van de 19e eeuw, maar dan zonder een cruciaal instrument dat ik later in dit artikel onthul. Terwijl Europa de afgelopen eeuw steeds vrediger is geworden, worden de nieuwe Talleyrands, de nieuwe Metternichs en de nieuwe Bismarcks nu in het Midden-Oosten geboren.

Michaloliákos zoekt een deel van de verklaring in de diplomatieke cultuur: staatsmanschap dat wordt bedreven als hofpolitiek, waarbij toegang wordt gekocht met vleierij en hartelijkheid in plaats van verdragen. De regering-Trump is hier bijzonder vatbaar voor; zij heeft geen interesse in liberaal internationalisme en een sterke voorkeur voor het transactionele.

Kom je in Islamabad aan, zegt hij, dan word je in de watten gelegd; in diplomatieke kringen is het algemeen bekend dat Pakistan bezoekers voor zich wint door pure weelde, en dat zijn functionarissen weten hoe ze met transactiegerichte figuren op hun eigen voorwaarden moeten omgaan. Turkije heeft een ander, maar even effectief kenmerk: „ze hebben zo’n machocultuur die heel goed aanslaat bij de Trump-clan.”

Het feit dat ik „verontrustende gelijkenis“ zei, is opzettelijk. Het 19e-eeuwse machtsevenwicht hield conflicten relatief bescheiden en geïsoleerd en voorkwam een algemene brandhaard, maar alleen onder bepaalde voorwaarden die Polanyi in 1944 identificeerde. Twee prominente voorwaarden die relevant zijn voor onze moderne tijd zijn de volgende:

Ten eerste moest de blokvorming gefragmenteerd en losjes verbonden blijven, en moest een machtige hegemon het systeem bijeenhouden. Zoals Polanyi schreef: “De Pax Britannica handhaafde haar heerschappij soms door de onheilspellende dreiging van een zwaar scheepskanon, maar vaker nog door op het juiste moment aan een draadje in het internationale monetaire netwerk te trekken.”

Een stuurloos Amerika, dat moest afzien van het heropenen van de Straat op eigen voorwaarden, omdat – zoals een analist het uitdrukte – „je geen moleculen kunt drukken“ (verwijzend naar de financiële hegemonie van de VS), biedt geen van beide meer op betrouwbare wijze. Cruciaal is daarom dat er een duidelijke tweedeling bestaat tussen de Amerikaanse militaire hegemonie en de Amerikaanse financiële hegemonie. Het kanon is in de huls gestoken. De monetaire draad loopt nog steeds, maar is verstrikt geraakt in drones en landmijnen in de Perzische Golf, waar de Adelaar zijn graf heeft gevonden. En de blokvorming, zoals de volgende scenario’s zullen laten zien, is bezig zich te concretiseren.

Maar ook in het Concert van Europa was het in het belang van de grote financiële wereld om de blokken versnipperd te houden. Relatieve vrede kwam hun balansen ten goede; geïsoleerde oorlogen konden zelfs kansen op winst bieden. Zo is het ook in de huidige tijd. Een goed voorbeeld is de feitelijke Turkse overname van Syrië. Nadat Assad was gevallen, stroomde Turks kapitaal toe om voor 11 miljard dollar aan wederopbouwcontracten binnen te halen.

Het grootste risico, zowel voor de internationale handel als voor de stabiliteit van het systeem, is daarom dat deze multipolaire blokken uitkristalliseren tot een bipolaire situatie — zoals dat vóór 1914 het geval was. Het is in het belang van het internationale kapitaal om dat te voorkomen: versnipperde blokken zijn winstgevender dan een algemene brandhaard.²

Of dat belang zich vertaalt in een stabiliserende kracht is een andere kwestie. Zoals Polanyi opmerkte: „Belangen blijven echter, net als intenties, platonisch tenzij ze door middel van een of ander sociaal instrument in politiek worden omgezet.“ Dat sociale instrument is precies wat nu ontbreekt, nu de VS zich terugtrekken uit een regio die het grootste deel van een eeuw door westerse interventie werd gedomineerd. Voorlopig is de vraag daarom hoe de blokvorming zich daadwerkelijk ontwikkelt in dit vacuüm.

Verschuivingen in secundaire conflictgebieden

De twee assen zijn geen vaste allianties, en geen van beide is overal leidend. Welk blok de overhand heeft, hangt af van het conflictgebied, en de positie die een staat in een bepaald gebied inneemt, wordt bepaald door de dreigingsperceptie, die van hoofdstad tot hoofdstad verschilt. Voor Riyad is Iran de belangrijkste vijand. Voor Abu Dhabi zijn dat Iran en de Moslimbroederschap. Voor Israël is dat Iran — ook, en bovenal. Dit lijkt inderdaad gevaarlijk dicht in de buurt te komen van de vorming van bipolaire blokken, maar er zijn ook rivaliteiten die de situatie complexer maken.

Volgens Michaloliákos neigt de Saoedische as ertoe natiestaten op te bouwen en te ondersteunen; de as van de Verenigde Arabische Emiraten en Israël neigt ertoe deze te versnipperen, door subnationale actoren te steunen die zij in haar voordeel kan sturen.

Om te begrijpen waarom de Emiraten zich zo gedragen, moet je het trauma van hun oprichting begrijpen. Michaloliákos noemt de Moslimbroederschap een „doos van Pandora“, een organisatie waar Europa decennialang naïef tegenover heeft gestaan.

De Broederschap, die in het begin van de twintigste eeuw werd opgericht om „de islamitische wereld islamitisch te houden“ en het Westen daaruit te verdrijven, volgt een strategie die de bewondering van Antonio Gramsci zou hebben gewekt vanwege haar succesvolle positieoorlog-strategie. Het richt zich niet op de kansarmen, zoals jihadistische groeperingen doen, maar op de slimsten. Ze richten zich op intellectuelen, institutionele bouwers, de mensen die zich „diep in de haarvaten van de samenleving kunnen nestelen“.

Toen de Emiraten in de jaren zeventig plotseling rijk werden aan olie en Arabische professionals importeerden om een staatsapparaat op te bouwen, waren sommigen van degenen die werden binnengehaald leden van de Broederschap die uit Egypte en Soedan waren verdreven. In 2012-2013 werd er bijna een staatsgreep gepleegd. De wond die deze zet toebracht, liet een blijvend litteken achter: Abu Dhabi beschouwt de Broederschap nog steeds als een existentiële bedreiging, en omdat Turkije de belangrijkste beschermheer van de Broederschap is, botsen de Emiraten en Turkije op het ene strijdtoneel na het andere. Wat volgt is een quid pro quo waarbij de Israëli’s en de Emiraten zich in een alliantie van gemak verenigen tegen Turkije, ongeacht welke strijd er gaande is.

Syrië

Totdat Assad ten val kwam, waren Rusland en Iran dominant, de twee pijlers van zijn regime. Nadat al-Sharaa, beter bekend als Abu Mohammad al-Julani, „een voormalig medewerker van IS en Al-Qaeda“, zoals Michaloliákos het uitdrukte, met Turkse steun de macht greep, gleed Syrië bijna volledig in de invloedssfeer van Ankara. Israël keek hier met ongenoegen naar en ondernam stappen om zijn eigen positie veilig te stellen.

In het korte machtsvacuüm vernietigde het vrijwel het gehele Syrische leger, „bijna alle militaire capaciteiten, luchtverdediging, zelfs gevechtsvliegtuigen“. Michaloliákos zegt dat hij de strategische logica begreep: met al-Sharaa „weet je niet wat je aan hem hebt“, en ben je „beter af als je hem van tevoren de vleugels knipt“. Israël probeerde ook via de bedoeïenen en de Koerden voet aan de grond te krijgen in het zuiden en oosten, om elke landcorridor van Irak via Syrië naar de Middellandse Zee te blokkeren.

De ommekeer in het lot van al-Sharaa is opmerkelijk. De man op wiens hoofd ooit een Amerikaanse beloning van tien miljoen dollar stond, werd in november 2025 in het Witte Huis met alle eerbetoon ontvangen.

Washington schortte de sancties van de Caesar Act op en Damascus sloot zich aan bij de door de VS geleide coalitie tegen Islamitische Staat. Dat dit überhaupt is gebeurd, merkt Michaloliákos op, druist in tegen het belang van Israël.

Dus, wie heeft dit geregeld?

Erdoğan.

En ook Saoedi-Arabië steunt al-Sharaa, zij het met voorbehoud, wat nog een teken is dat Riyad en Ankara voorzichtig naar elkaar toe kruipen. Ondertussen zijn de opbrengsten van de wederopbouw naar de Turkse hoofdstad gevloeid. Nu is Iran weer in het spel, en het valt nog te bezien hoe en of het opnieuw voet aan de grond krijgt in Syrië, waar al-Sharaa inmiddels een gevestigde macht is.

Libanon

Libanon bevond zich grotendeels in de invloedssfeer van Iran via Hezbollah, totdat Israël de beweging „enorm succesvol en ingenieus“ begon te ontmantelen, onder meer via de operatie met de exploderende piepers en nog veel meer. Israël en de Verenigde Staten werkten samen met de burgerregering om de beweging te ontwapenen, hoewel ze daar niet volledig in slaagden. Hezbollah is, zoals Michaloliákos zorgvuldig opmerkt, een organisatie met eigen zeggenschap en verantwoordelijkheid over haar handelen — geen simpel instrument. Maar de hiërarchie is er nog steeds, en de invloed van Iran daarop neemt nu waarschijnlijk toe: een Washington dat Hormuz niet op het spel wil zetten, zal ook niet ingrijpen in Libanon, wat betekent dat de limiet van wat Iran via Hezbollah kan eisen en waarmaken aanzienlijk is gestegen.

De laatste tijd is Hezbollah weer in opmars, en Israël heeft daarop gereageerd door een groot deel van Zuid-Libanon met de grond gelijk te maken en aanvallen uit te voeren rond Beiroet. Dit omvat, veelzeggend genoeg, een aanval op Hezbollah-doelen in de stad in de uren voordat het staakt-het-vuren zou worden ondertekend, wat aanleiding gaf tot Iraanse dreigementen om van de overeenkomst af te zien. Michaloliákos vermoedt dat het diepere doel een bufferzone is die het voor Israël moeilijk zou maken om vanuit het noorden aangevallen te worden.

Op het moment van schrijven, op 17 juni, worden er nog steeds Israëlische aanvallen op Zuid-Libanon gemeld.

Iran stond erop dat Libanon deel zou uitmaken van elke overeenkomst, juist omdat strategische diepte in zijn belang is, en de invloed via de Straat van Hormuz maakte die eis geloofwaardig. Een Washington dat de Straat van Hormuz niet op zijn eigen voorwaarden kon openbreken, was niet in de positie om Teheran voor te schrijven wat zijn veiligheidszone wel en niet mocht omvatten.

Wat Libanon in feite blootlegt, is een test of die invloed standhoudt. Met de overeenkomst in de hand kan Iran zich tot Washington wenden en zeggen: jullie hebben beloofd dat Israël zich zou terugtrekken, dus houd jullie vazal in toom. Als jullie dat niet kunnen, dan zijn jullie ofwel een onbetrouwbare partij, ofwel is Israël van de leiband losgebroken. En als dat zo is: „zijn jullie dan wel een waardige onderhandelingspartner voor ons?“ Dat, zo betoogt Michaloliákos, is precies wat Iran nu aan het peilen is.

De Hoorn van Afrika: Somalië en Somaliland

Nergens is de scheiding tussen staatsopbouw en staatsafbraak duidelijker. Turkije steunt de centrale regering in Mogadishu, stuurt drones en soldaten en heeft een concessie verkregen voor de exploratie van gas en olie vlak voor de Somalische kust. Dit is een duidelijk voorbeeld van de botsing tussen financiële belangen en geopolitiek, die ik in een volgend artikel verder zal uitdiepen.

Aan de andere kant steunen de Emiraten en Israël, zoals te verwachten was, de afgescheiden republiek Somaliland, die Israël in december 2025 formeel erkende – als eerste staat ter wereld – en dit openlijk in de geest van de Abraham-akkoorden plaatste. Twee stipjes op de kaart, zoals Michaloliákos het uitdrukt, totdat je opmerkt dat ze de actieve steun genieten van de Verenigde Staten, van Ethiopië (dat graag toegang tot water wil) en van India.

De aanwezigheid van India vraagt om uitleg, en Michaloliákos noemt drie redenen. Ten eerste de „bromance“ tussen Netanyahu en Modi. Ten tweede de Israëlische militaire technologie waar Delhi op aast. Ten derde de steeds hechter wordende relatie tussen de Emiraten en India, gebaseerd op olie en een omvangrijke Indiase diaspora in de Golf. Vandaar de afkorting I2U2: India, Israël, de Verenigde Staten, de Verenigde Arabische Emiraten. Dit is een nieuwe as die is gevormd om de as Turkije-Pakistan tegenwicht te bieden.

De belangrijkste trofee in de Hoorn van Afrika is de Bab-el-Mandeb, de zuidelijke toegangspoort tot de Rode Zee, en Puntland (een autonome regio in Somalië) zou wel eens het volgende stuk kunnen zijn dat zich afscheidt.

Soedan

Saoedi-Arabië en Turkije steunen, samen met Egypte, de Soedanese strijdkrachten, het internationaal erkende leger onder leiding van Abdel Fattah al-Burhan. De Emiraten steunen de Rapid Support Forces onder leiding van Hemedti, op jacht naar goud, een stuk van de westelijke kust van de Rode Zee en een route naar de Sahel. De bittere ironie is dat al-Burhan en Hemedti ooit samenwerkten om Omar al-Bashir ten val te brengen; nu gaan ze elkaar te lijf, en de oorlog is ontaard in een genocide waarover te weinig wordt bericht. Geen van beide partijen, zo voegt Michaloliákos er zorgvuldig aan toe, heeft schone handen. Ook Ethiopië steunt de RSF, in de hoop dat een versnipperd Soedan het land invloed oplevert, en naar verluidt reageert de SAF daarop door de Tigray te steunen, de minderheid waarmee Addis Abeba op gespannen voet staat.

Jemen

In Jemen is de breuk tussen Saoedi-Arabië en de VAE het duidelijkst zichtbaar. Mohammed bin Zayed, de heerser van de VAE, en Mohammed bin Salman, de kroonprins van Saoedi-Arabië, stonden ooit dicht bij elkaar, maar Jemen heeft hen uit elkaar gedreven. Beiden wierpen hun troepen in de strijd om de door Iran gesteunde Houthi’s terug te dringen, en beiden faalden grotendeels; ze bereikten weinig meer dan hongersnood in Jemen, terwijl de Houthi’s standhielden.

Op dat moment gingen ze uit elkaar. De Emiraten trokken zich terug, namen het eiland Socotra in en steunden de Zuidelijke Overgangsraad, een afscheidingsbeweging in het zuiden, tegen de uitdrukkelijke wensen van Riyad in. De Saoedi’s bleven aan de zijde van de internationaal erkende regering staan. Iran bleef ondertussen de Houthi’s bewapenen – die voortbestaan als Teherans hefboom aan de Rode Zee – en keek toe hoe zijn twee belangrijkste rivalen vochten om de restanten van een oorlog die ze allebei hadden verloren.

Het Concert van Hormuz

Wat dit alles met elkaar verbindt, is dat de strijdtonelen onderling met elkaar verweven zijn. Zoals Michaloliákos het stelt: „Als Turkije Pakistan in Kasjmir steunt, zal India Armenië steunen met wapenexporten.” En inderdaad is Armenië nu al de grootste afzonderlijke markt voor Indiase wapens. De Kaukasus, West-Azië, de Hoorn van Afrika en het oostelijke Middellandse Zeegebied zijn geen afzonderlijke verhalen. Ze vormen één vierdimensionaal schaakbord, waar elke zet in de ene hoek wordt weerspiegeld door een zet in een andere.

Dit is wat ik daarom het Concert van Hormuz noem — en in tegenstelling tot zijn 19e-eeuwse voorganger heeft de dirigent besloten te vertrekken voordat het orkest klaar is met spelen.

Waar is Europa?

De ironie is dat Europa aantoonbaar de oorspronkelijke veroorzaker is van de instabiliteit die het Midden-Oosten nu teistert. Zij hebben Israël gesticht. Zij hebben via Sykes-Picot de moderne contouren van de staten in het Midden-Oosten vastgelegd. Europa, de bakermat van juist die machtsbalanspolitiek die nu het Midden-Oosten domineert, is een opvallend afwezige speler in een Concert waar veel van zijn strategische belangen liggen.

De instabiliteit in het Midden-Oosten heeft directe gevolgen voor migratiestromen, grondstoffenstromen en het strategische voordeel van een steeds machtiger (maar toch kwetsbaar) bondgenootschap tussen Rusland, China en Iran.

Wat wellicht veelzeggend is, is dat dit een beschaving is die de tand des tijds heeft doorstaan en weerstand heeft geboden aan het Europese kolonialisme. Zoals Damon Golriz, de volgende gast in deze reeks, de Duitse filosoof Hegel treffend citeerde: “In Perzië ontstaat voor het eerst dat licht dat uit zichzelf schijnt en de omgeving verlicht… Het principe van ontwikkeling begint met de geschiedenis van Perzië; dit vormt daarom het begin van de geschiedenis.”

En zo blijft Perzië een centrale speler in de ontwikkeling van de geschiedenis. Wat zich in het volgende hoofdstuk ontvouwt, is een vraag die nog steeds beantwoord moet worden.

This article was translated, please find the original here

In het kort

De oorlog in Oekraïne heeft een belangrijke vraag opgeworpen: kan Europa nog altijd rekenen op de Verenigde Staten voor zijn veiligheid? Binnen de NAVO was lange tijd het uitgangspunt dat landen elkaar automatisch verdedigen bij een aanval. Maar politieke ontwikkelingen in de VS, onder andere rond Donald Trump, zorgen voor twijfel over die garantie.

Tegelijk laat de oorlog van Vladimir Poetin tegen Oekraïne zien dat oorlog in Europa weer realiteit is. Rusland gebruikt niet alleen militair geweld, maar ook cyberaanvallen, desinformatie en politieke druk. Veel experts vinden dat Europa deze dreiging te lang heeft onderschat. Jarenlang werd relatief weinig geïnvesteerd in defensie. Daardoor groeit nu het besef dat Europa meer verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn eigen veiligheid.

Professor Frans Osinga (Universiteit Leiden) geeft hierover een korte analyse tijdens het Actualiteitencollege in Den Haag. Na zijn analyse is er ruimte voor een uitgebreide discussie en kennisuitwisseling onder moderatie van Michel Michaloliákos (GeopolitiekNu). Het publiek wordt uitgenodigd om vragen te stellen en inzichten te delen over deze thematiek.

• Amare, Spuiplein 150, Den Haag

• 17:00-18:15 (inloop vanaf 16:45)

• Donderdag 4 juni 2026
  
  𝐄𝐧𝐭𝐫𝐞𝐞: 𝐠𝐫𝐚𝐭𝐢𝐬, 𝐠𝐞𝐞𝐧 𝐚𝐚𝐧𝐦𝐞𝐥𝐝𝐢𝐧𝐠 𝐧𝐨𝐝𝐢𝐠

Over het Actualiteitencollege in Den Haag

Het Actualiteitencollege in Den Haag is een reeks activiteiten van LeidenGlobal, in samenwerking met Studium Generale en Haagsch Instituut Geopolitieknu en vindt plaats in het Haagse cultuurgebouw Amare. Tijdens deze ‘colleges’ delen deskundigen beknopte achtergrondinformatie over actuele onderwerpen die verband houden met specifieke regio’s en culturen. Vervolgens bieden we ruimschoots gelegenheid voor vragen vanuit het publiek en kennisuitwisseling. Dit Actualiteitencollege is tot stand gekomen in samenwerking met het Afrika Studiecentrum Leiden.

Het college zal gegeven worden op de centrale trappen van Amare en is toegankelijk voor iedereen. Geen aanmelding nodig

In het kort

• Hoewel het ‘Global Gateway’-initiatief ambitieus is, ontbreekt het aan de fundamentele voorwaarden om te kunnen concurreren met het Chinese ‘Belt and Road Initiative’. Onsamenhangende samenwerkingsmechanismen, het gebrek aan duidelijk leiderschap en focus, een hybride kernmodel en trage besluitvorming beperken het vermogen van de EU om effectief te concurreren met het BRI.

• Het koloniale verleden van de EU speelt in grote delen van Afrika een belangrijke rol. China wil deze dialoog aangrijpen om nauwere banden aan te knopen en zijn positie als grootste handelspartner te versterken.

• Veel van haar sterke punten stellen de EU in staat om de ‘strategische hedging-aanpak’ te volgen, waarbij wordt samengewerkt waar belangen samenvallen en wordt geconcurreerd waar haar belangen ondervertegenwoordigd zijn. Door een dergelijke aanpak zou de EU een sterke, stabiliserende en invloedrijke macht kunnen worden.

Nu de concurrentie tussen China en de VS toeneemt en het Belt and Road Initiative (BRI) steeds meer landen met behoeften op het gebied van infrastructuur en economie in de geopolitieke invloedssfeer van Peking trekt, wordt de Europese Unie geconfronteerd met de realiteit van een veranderende wereldorde. Grootschalige veranderingen en conflicten aan de rand van de Unie dwingen de EU, als ‘stabiele entiteit’, tot aanpassing en herstructurering. De Global Gateway (GG) is een initiatief dat tot doel heeft de stabiliserende rol van de EU te versterken en stabiele toeleveringsketens te waarborgen in de veranderende wereldorde door duurzame financiering, subsidies en goed bestuur aan te bieden, en tegelijkertijd de invloedssfeer van China’s BRI te bestrijden.

Dit artikel is het tweede deel van de artikelenreeks en zal zich richten op de analyse van de concurrentievermogen van de EU ten opzichte van China en het Belt and Road Initiative. Het ambitieuze Global Gateway (GG)-initiatief van de Europese Unie, bedacht als reactie op het Belt and Road Initiative van Peking, zal worden onderzocht om de doeltreffendheid en de verwachte resultaten ervan vast te stellen. Dit roept de vraag op: Kan de EU via de Global Gateway concurreren met China en zijn Belt and Road Initiative, of lijkt een alternatieve aanpak noodzakelijk, en welke resultaten mogen we verwachten?

De onderstaande tabel toont de sterke en zwakke punten zoals onderzocht in deel 1 van deze artikelenreeks.

Global Gateway en het Belt and Road Initiative

Er zijn aanzienlijke, veelzijdige overlappingen tussen de Global Gateway en het Belt and Road Initiative, die vergelijkbare trajecten volgen. De Global Gateway wordt gezien als een alternatief investeringsplatform voor het BRI, zoals blijkt uit de concurrentie in de Lobito-corridor. In het kader van de Global Gateway wordt de Lobito-corridor gepromoot als een van de vlaggenschipprojecten, gericht op het verbinden van een cruciale handelsroute tussen Zambia, Angola en de Democratische Republiek Congo (DRC). Dit is een directe stap tegen China en zijn BRI, dat de economische macht in Afrika domineert en de grootste portefeuille van kritieke mineralen op het continent in handen heeft. De structurele verschillen tussen beide initiatieven zijn aanzienlijk. Het verschil tussen door de staat aangestuurde en (publiek-private) hybride modellen is opvallend in de kaders, terwijl de doelstellingen verschillende prioriteiten benadrukken: de ene legt de nadruk op hogere normen, voordelen op lange termijn en duurzame groei, de andere richt zich op grootschalige prestigeprojecten, snelle oplevering en risicovolle leningen. Elke strategie heeft zowel fundamentele sterke als zwakke punten.

Ten eerste is er de Global Gateway. Deze dient als een initiatief of strategie voor de EU om te investeren in duurzame ontwikkeling en om veilige verbindingen en engagementkanalen te ontwikkelen. De Unie is van plan om via de Global Gateway omvangrijke projecten te financieren, met een primaire nadruk op infrastructuurontwikkeling. Daarom dient de Global Gateway als een antwoord op de verschuivende geopolitieke dynamiek, en met name op het Belt and Road Initiative van Peking, dat al meer dan 11 jaar bestaat.

Ten tweede is het Chinese Belt and Road Initiative, ook wel de Zijderoute genoemd, een grootschalige strategie voor infrastructuurontwikkeling die fungeert als het vlaggenschip van het buitenlands beleid van Peking. Het initiatief, dat vijf algemene doelstellingen omvat, heeft een aanzienlijk wereldwijd bereik verworven en is snel uitgegroeid tot een dominante strategie, waarbij 146 landen betrokken zijn die een memorandum van overeenstemming (MoU) hebben ondertekend. Hoewel een belangrijke rol van het BRI de uitbreiding van handelsroutes voor China was, omvatten de vijf geschetste doelstellingen:

– Beleidscoördinatie

– Faciliteitencoördinatie

– Onbelemmerde handel

– Financiële integratie

– Intermenselijke banden

Hoewel Global Gateways een ambitieuze strategie is, ontbreekt het aan concrete doelstellingen en leiderschap, waardoor het te maken krijgt met aanzienlijke uitdagingen die de effectiviteit ervan kunnen ondermijnen. Uitdagingen zoals de moeilijkheid om particuliere investeringen aan te trekken en het gebrek aan concrete richtlijnen en een startpunt vloeien voort uit het overlappende probleem van een ‘gebrek aan samenhangende besluitvormingscapaciteiten’ binnen de EU.

Hoewel de Global Gateway van de EU tussen 2021 en 2024 307 miljard euro aan ‘gemengde fondsen’ voor mondiale doeleinden heeft gemobiliseerd, voorzag de oorspronkelijke structuur in een directe bijdrage van de EU van 58 miljard euro, terwijl entiteiten uit de particuliere sector naar verwachting 135 miljard euro zouden inbrengen. De afhankelijkheid van de particuliere sector is een van de grootste uitdagingen voor de EU in de concurrentiestrijd met het top-down of door de staat aangestuurde kernmodel van China. Ter illustratie: er is 44,2 miljard euro aan investeringen toegewezen aan de uitbreidings- en oostelijke nabuurschapsregio’s. De directe bijdrage van de EU bedraagt 11,6 miljard euro van de 44,2 miljard euro, bijna een kwart van het totale bedrag, wat de noodzaak van de particuliere sector aangeeft.

Dit wijst op de noodzaak van particuliere ondernemingen, die een grote rol zouden spelen in het totale bedrag van 300 (nu 400) miljard euro. Particuliere ondernemingen zijn terughoudend geweest, en de EU heeft voortdurend te maken gehad met de uitdaging om ‘Europese bedrijfsactoren’ (de particuliere sector) te overtuigen van de Global Gateway, wat van invloed is geweest op haar vermogen en tastbare resultaten. De vervreemde particuliere en publieke sectoren fungeren als een structurele barrière, een belangrijke reden voor het achterblijvende concurrentievermogen van Europa[1].

In tegenstelling tot het Belt and Road Initiative heeft gecentraliseerde staatssteun geleid tot ongeveer 1 biljoen USD aan investeringen, en dit bedrag groeit nog steeds. Duidelijk leiderschap, staatssteun, een centraal staatsfonds en de ‘no-strings-attached’-benadering stellen het BRI in staat in te springen waar de EU tekortschiet. ‘No-strings-attached’ staat in schril contrast met de conditionaliteit van de EU, omdat het voorwaarden uit de vergelijking haalt. Velen beschouwen de conditionaliteit van de EU als neo-imperialistisch, egocentrisch en als een manier om haar eigen agenda door te drukken. In de oorspronkelijke Global Gateway-plannen is de conditionaliteit duidelijk zichtbaar; er wordt uitgegaan van slechts 53 miljard euro aan gegarandeerd volume, terwijl 232 miljard euro naar verwachting in duurzame financiering zal gaan, waarbij rekening wordt gehouden met milieu-, sociale en governance-overwegingen (ESG).

De Global Gateway heeft echter belangrijke principes en waarden die, in theorie, het initiatief zeer aantrekkelijk zouden moeten maken voor ontvangende landen. Transparantie, goed bestuur, schulddiplomatie, investeringen in duurzaamheid en een betere aandacht voor de behoeften van ontwikkelingslanden; elke factor is cruciaal voor ontwikkeling, stabiliteit en groei op de lange termijn. Dit zijn weerspiegelingen van de sterke punten van de EU, wat een duidelijk contrast vormt met het gebrek aan transparantie en slecht bestuur van het BRI, en de verwaarloosde houdbaarheid van de schuld. Deze uitdagingen, in combinatie met slechte planning, leidden tot aanzienlijke schulden, handelstekorten voor ontvangende landen, opgeblazen kosten, vertraagde of geannuleerde projecten, en publieke kritiek op de arbeidsomstandigheden en de ‘schuldval-diplomatie’. Om de zaken in perspectief te plaatsen: van 2014 tot 2018 hebben de EU en de EU-lidstaten 350 miljard euro aan ODA verstrekt in de vorm van subsidies, terwijl het Belt and Road Initiative ongeveer 200 tot 400 miljard euro aan leningen verstrekte, wat resulteerde in een grotere financiële last. Subsidies vertegenwoordigen uiteindelijk een grotere financiële bijdrage in vergelijking met leningen, wat de ondersteunende rol van de EU aantoont.

Waar Global Gateway moeite heeft om te concurreren met het Belt and Road Initiative

Ten eerste: voorwaarden versus de aanpak zonder voorwaarden, die aantrekkelijk is voor ontvangende landen vanwege de tastbare resultaten op korte termijn. Infrastructuurprojecten in het kader van het BRI worden snel en gemakkelijk opgezet en ondersteund door staatsbedrijven. De gecentraliseerde managementstructuur van het BRI van Peking zorgt voor betere samenwerking, minder checks and balances en snellere resultaten. De inherente beperkingen van de Europese Unie (bijv. gebrek aan coördinatie en trage besluitvorming vanwege de complexe structuur van de EU) belemmeren haar vermogen om te concurreren met het Belt and Road Initiative aanzienlijk, zoals Karakasis opmerkte: “Net als een schip dat er lang over doet om van koers te veranderen”. Ten tweede belemmert haar koloniale verleden, een dialoog die Peking gebruikt om de betrekkingen met historisch getroffen landen (vooral in Afrika) vorm te geven, de EU.

Hoewel de Global Gateway blijk geeft van aanzienlijke ambitie en kracht, ontbreekt het, gezien de gedecentraliseerde particuliere sector, het gebrek aan coördinatie tussen de EU-lidstaten, de aanzienlijk complexe structuur van de EU die leidt tot vertraagde besluitvorming, en het ontbreken van een duidelijke strategie of doel, aan de essentiële basis voor effectieve concurrentie. Een andere belangrijke factor is de invloed van China in de BRI-ontvangende landen. Sinds de lancering van het Belt and Road Initiative versterkt de omvangrijke schaal ervan de invloed en merkbekendheid van China aanzienlijk, wat leidt tot verbeterde relaties, handelsverdragen en wederzijdse voordelen voor zowel China als de partnerlanden. Door de vroege start van het Belt and Road Initiative kon China uitgroeien tot de grootste handelspartner van veel BRI-ontvangende landen, waardoor China de meest waarschijnlijke partner is op het gebied van logistieke connectiviteit.

Aanbevelingen & Conclusie

Hoewel de Global Gateway misschien niet het antwoord is op het Belt and Road Initiative van Peking, beschikt de EU over de mogelijkheden en capaciteit om een antwoord te bieden. De sterke punten van de EU, zoals beschreven in het vorige artikel, stellen haar in staat om China op meerdere abstracte fronten te verslaan. Ten eerste zijn de ‘normatieve aanpak’ en ‘betrouwbaarheid op lange termijn’ die de EU biedt uniek; zoals eerder vastgesteld, is hiervoor geen dwang nodig. Door subsidies te verstrekken in plaats van BRI-leningen en wereldwijde normen vast te stellen zonder mandaat, heeft de EU een stabiliserende en betrouwbare status. De EU heeft echter moeite met het Belt and Road Initiative, dat al 11 jaar actief is en waarin in totaal 1 biljoen dollar is geïnvesteerd. Peking heeft geopolitieke steunpunten in veel van de BRI-ontvangende landen via handelsrelaties en betrokkenheid bij infrastructuur, waardoor het voor hen een logische optie is ten opzichte van de EU. Zwakheden binnen de EU, waaronder haar koloniale geschiedenis, belemmeren haar vermogen om haar potentiële concurrentiekracht te benutten; de complexe structuur van 27 lidstaten, vele checks-and-balances, institutionele organen en machtsverdelingen leiden tot vertraagde besluitvorming, verslechterde coördinatiemechanismen en een vervreemding tussen de private en publieke sfeer.

Vanwege haar complexe structuur zou de EU zich moeten richten op het benutten van haar sterke punten in plaats van het wegwerken van haar zwakke punten. Een totale concurrentiestrijd met China en zijn Zijderoute zou aanzienlijke toewijding, herstructurering en het goedmaken van verliezen vergen. In plaats daarvan zou de EU haar stabiliserende aanwezigheid in BRI-ontvangende landen moeten benutten. Door duurzame financiering aan te bieden aan landen die hebben geprofiteerd van het Belt and Road Initiative, zou de EU kunnen zorgen voor structurele stabiliteit door de geleidelijke implementatie van de fundamenten van de EU. Dit zou ertoe kunnen leiden dat landen niet alleen profiteren van de infrastructuurprojecten die China heeft aangeboden, maar ook van de blijvende, langdurige stabiliteit die de EU biedt door middel van geleidelijke hervormingen.

De koloniale erfenis van de EU vereist echter extra voorzichtigheid. Daarom moet de EU haar stabiliserende ontwikkelingshulp richten op de behoeften van de ontvangende landen in plaats van haar eigen agenda door te drukken. Er moeten duidelijke doelstellingen, doelen en een tijdschema met concrete resultaten worden vastgesteld.

De zwakke punten van Peking, waaronder een gebrek aan transparantie, een verschuiving van economische focus naar geopolitieke invloed via de BRI, milieuvervuiling, geopolitieke tegenreacties, financiële druk en slechte schuldhoudbaarheid, creëren een behoefte aan stabiliteit en goed bestuur. De strenge controle op corruptie, die op EU-niveau hoog is en samenhangt met het feit dat de EU onzekerheid sterk vermijdt, duwt minder ‘stabiele’ (volgens westerse waarden) ontwikkelingslanden in de richting van een China dat onzekerheid minder vermijdt. Daarom moet de EU begrijpen dat haar eigen normen en fundamenten langetermijndoelen zijn, geen kortetermijnverwachtingen. Ontvangende landen hebben behoefte aan een stabiele aanwezigheid, een die hun behoeften begrijpt en passende ontwikkelingshulp biedt.

[1] “Maar de effectiviteit van dit beleid […] bureaucratie voor de particuliere sector”.

In het kort

• Myanmar is uitgegroeid tot China’s belangrijkste buitenlandse leverancier van kritieke zware zeldzame aardmetalen, met de nadruk op het grensgebied en de regio Kachin, onder leiding van de etnische gewapende groepering, het Kachin Independence Army.

• De winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar heeft niet alleen gevolgen voor de eigen bevolking vanwege de vervuiling en gezondheidsrisico’s, maar treft ook buurlanden zoals Thailand door de vervuiling stroomafwaarts van rivieren die als levensader voor de regio fungeren.

• Internationale organisaties richten zich selectief op dit onderwerp vanwege hun afhankelijkheid van China voor kritieke mineralen, waardoor er niets wordt ondernomen.

Hoewel China bekendstaat als ’s werelds grootste verwerker van zeldzame aardmetalen, worden niet alle zeldzame aardmetalen in China zelf gewonnen. Myanmar is een van ’s werelds grootste leveranciers, en dankzij zijn geostrategische ligging – in het noorden grenzend aan China – is het land van cruciaal belang geworden voor het Chinese monopolie op zware zeldzame aardmetalen. Gezien de huidige politieke situatie in Myanmar, na de staatsgreep van de junta (het leger van Myanmar) in 2021, hebben rebellen en etnische strijdkrachten grote delen van het land overgenomen, waardoor de rest verdeeld is tussen militaire controle en conflictgebieden.

China en Rusland versterken de junta door vliegtuigen en wapens te leveren, ondanks de bezorgdheid van de VN-Veiligheidsraad over militaire wreedheden. Sinds de staatsgreep van februari 2021 is de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar snel toegenomen. De etnische gewapende organisatie Kachin Independence Army (KIA) heeft zeldzame aardmetalen, met name dysprosium en terbium, naar China geëxporteerd. Deze zware zeldzame aardmetalen zijn essentieel voor de productie van hoogwaardige neodymium-ijzer-boor (NdFeB) permanente magneten, die worden gebruikt in smartphones, windturbines, defensietechnologie en motoren van elektrische voertuigen.

Hoe zorgt de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar voor regionale complicaties?

De schaduwkant van zeldzame aardmetalen

ISP laat zien dat de export van zeldzame aardmetalen van Myanmar naar China sinds 2021 vervijfvoudigd is tot 3,6 miljard dollar, wat bijdraagt aan meer dan de helft van de totale invoer van zeldzame aardmetalen in China. In 2024 zijn ongeveer 370 mijnbouwlocaties en 2.700 verzamelputten voor zeldzame aardmetalen geïdentificeerd, waarvan de meeste na 2021 zijn ontdekt.

Hoewel zeldzame aardmetalen niet zo zeldzaam zijn als hun naam doet vermoeden en wereldwijd wijdverspreid zijn, veroorzaakt de winning en verwerking ervan giftig afval, watervervuiling en vernietiging van ecosystemen. De raffinage van zeldzame aardmetalen behoort tot de meest milieubelastende metallurgische processen in de moderne economie. Bovendien worden werknemers blootgesteld aan giftig stof, zware metalen en radioactief materiaal, wat ernstige gezondheidsproblemen veroorzaakt. Westerse landen hebben te maken met strengere milieuregels en -voorschriften, terwijl China een strategisch voordeel heeft verworven door zijn monopolie op de verwerking van zeldzame aardmetalen, waarbij het de binnenlandse milieukosten op zich neemt.

Op 1 oktober 2024 heeft China de regelgeving voor het beheer van zeldzame aardmetalen ingevoerd, gericht op de bescherming en het gebruik van zeldzame aardmetalen. In 2022 bleek uit een onderzoek van Global Witness dat het grootste deel van de Chinese verwerkingscapaciteit voor zeldzame aardmetalen de winning grotendeels had uitbesteed aan Myanmar.

Amara Thiha, niet-resident fellow bij het Stimson Center, benadrukt niet de afhankelijkheid van Myanmar, maar het economische voordeel ervan: “De zeldzame-aardmetalenproductie van Myanmar biedt China een prijsconcurrerende bevoorradingsbron, waardoor het zijn binnenlandse reserves kan behouden, kostenvoordelen op de wereldmarkten kan handhaven en zijn dominantie over de gehele waardeketen van zeldzame aardmetalen kan uitbreiden.

Het strategische voordeel voor China ligt niet alleen in de toegang tot grondstoffen, maar ook in het vermogen om de wereldwijde prijzen voor zeldzame aardmetalen laag te houden, waardoor de toetredingsdrempels worden versterkt die concurrerende landen verhinderen om levensvatbare alternatieve toeleveringsketens te ontwikkelen. In dit licht bezien vormt het gebruik van de zeldzame aardmetalen uit Myanmar door China geen kwetsbaarheid; het fungeert veeleer als een instrument om zijn monopoliepositie op de wereldmarkt te consolideren en uit te breiden.”

Mijnbouw in Myanmar: een ramp in de maak?

Terwijl de door burgers geleide regering van Myanmar in 2018 de export verbood en de activiteiten van Chinese mijnbouwbedrijven afwees, zorgde het burgerconflict er na de staatsgreep van 2021 voor dat de met China verbonden winning kon doorgaan. Bovendien is deze winning uitdrukkelijk illegaal, zonder regelgeving inzake mijnbouwnormen, aangezien de Kachin Independence Organisation (KIO) de facto als regering fungeert in Kachin, de grootste mijnbouwregio in Myanmar.

Niet alleen baart de door de mijnbouw veroorzaakte vervuiling Myanmar zorgen, maar deze heeft ook gevolgen voor de Mekong-rivier, die vervuild raakt door mijnbouwlocaties in Zuidoost-Azië en de levensader van veel mensen in gevaar brengt, waaronder de Lahu in Thailand, zoals diplomatiek expert Laetitia van den Assum benadrukt: “Verschillende rivieren langs de grens met Thailand zijn nu vergiftigd. Het is ondenkbaar dat dit zo door kan gaan, maar we leven in het tijdperk van zakelijke deals, die worden gesloten boven de hoofden van de gemeenschappen en de mensen die in deze gebieden wonen. We worden geconfronteerd met de gevolgen, en er gebeurt niets, niemand doet iets.”

Internationale implicaties

Gezien de rampzalige omstandigheden die zich in Myanmar en de buurlanden verspreiden, rijst de vraag naar de internationale reactie. Van den Assum legt uit: “Myanmar, met name aan de grens met China, is de afgelopen maanden bijna dagelijks veranderd. […] Alle grote potentiële donoren die zouden kunnen helpen met de onderzoeken die nodig zijn, zijn nu minder betrokken. Veel ambassades zijn al gesloten; dit jaar sluit de Nederlandse ambassade in Yangon; het is alsof we het opgeven.”

Deskundigen stellen dat internationale maatregelen tegen de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar ingewikkeld zijn. Nyein Nyein Thant Aung van het Pacific Forum Young Leader-programma stelt dat het zeer waarschijnlijk is dat de winning van zeldzame aardmetalen verder ondergronds zal plaatsvinden of minder transparant zal worden in het winningsproces en de logistieke keten, aangezien internationale organisaties zich meer richten op de eindfase van de toeleveringsketen van zeldzame aardmetalen.

Thiha is het hiermee eens en stelt: “ Deze selectieve focus weerspiegelt zowel de moeilijkheid van regulering in de toeleveringsketen in conflictgebieden als een zekere mate van strategisch ongemak bij het onder ogen zien van de volledige implicaties van de afhankelijkheid van kritieke mineralen.”

Nyein Nyein Thant Aung van het Pacific Forum Young Leader legt uit dat beide gebieden waar zeldzame aardmetalen worden gewonnen, “Kachin en Wa, op zoek zijn naar alternatieve markten (zoals India), wat impliceert dat ze invloed hebben door onontgonnen gebieden voor de winning van zeldzame aardmetalen te controleren. Dit suggereert dat het KIA en het United Wa State Army (UWSA) nog steeds technische, financiële en personele middelen nodig hebben om volledige controle over zeldzame aardmetalen te verkrijgen, met inbegrip van marktbeoordeling en technische expertise voor winning of verwerking. […] De huidige overeenkomst met China over de winning van zeldzame aardmetalen mist formele institutionalisering of juridische legitimiteit. Ze is gebaseerd op wederzijdse instemming met particuliere bedrijven, wat een risico op jurisdictiegeschillen met zich meebrengt vanwege het gebrek aan regelgevende legitimiteit van etnische gewapende organisaties (EAO’s).”

Conclusie

Te midden van de politieke onrust in Myanmar is de KIA een strategisch troef geworden voor het Chinese monopolie op zware zeldzame aardmetalen, wat bijdraagt aan wijdverbreide illegale mijnbouw in Kachin en andere regio’s. Hoewel deze handel economische activiteit heeft gegenereerd, heeft deze ook ernstige milieuschade veroorzaakt. Myanmar, evenals de buurlanden, worden zwaar getroffen door de vervuiling van de Mekong-rivier, wat ernstige gezondheidsrisico’s met zich meebrengt.

Ondanks deze gevolgen wordt er geen internationale actie ondernomen. Deze selectieve focus, waarbij de winning in Myanmar buiten beschouwing wordt gelaten, is te wijten aan de afhankelijkheid van kritieke mineralen, wat de harde realiteit is achter de huidige vraag naar zware zeldzame aardmetalen en de technologie die deze met zich meebrengt.

In het kort

• Als eerste deel van een tweedelige reeks over de rivaliteit tussen de EU en China belicht dit artikel de sterke en zwakke punten van de EU op fundamenteel niveau;

• Tot de zwakke punten binnen de EU behoren: gebrek aan coördinatie, conditionaliteit, trage besluitvorming, een kloof tussen de particuliere en publieke sector en het ontbreken van een duidelijke strategie;

• Tot de sterke punten binnen de EU behoren: transparantie, hoge normen – conditionaliteit, een normatieve benadering en betrouwbaarheid op de lange termijn.

De concurrentiepositie van de Europese Unie (EU) ten opzichte van China en diens „Belt and Road Initiative“ (BRI) wordt bepaald door een complexe combinatie van hardnekkige zwakke punten en sterke punten. Nu China via het BRI zijn geopolitieke en geo-economische macht snel en ingrijpend uitbreidt, is het voor de EU van cruciaal belang om interne tekortkomingen aan te pakken om haar voortbestaan in de nieuwe wereldorde veilig te stellen. Als eerste deel van een tweedelige reeks wordt in dit artikel de EU opgedeeld om haar capaciteit en positie in de concurrentiestrijd met de economische grootmacht China, en met name het Belt and Road Initiative, te beoordelen. In het tweede deel van de reeks zullen de concurrentievermogens van de EU worden onderzocht, waarbij de sterke en zwakke punten in de analyse worden belicht en de technische details, waaronder het Global Gateway (GG)-initiatief, worden toegelicht. Deel één, ‘De EU in segmenten’, zal zich richten op het belichten van de basis; daarom is een onderzoek naar de sterke en zwakke punten van de EU gerechtvaardigd. Dit roept de vraag op: Welke beperkingen en welke voordelen belemmeren of maken het voor de EU mogelijk om te concurreren met China en het Belt and Road Initiative?

Zwakke punten

Als zowel supranationale als intergouvernementele unie staat de EU voor een veelheid aan uitdagingen die als zwakke punten kunnen worden aangemerkt. Met ‘zwakke punten’ wordt in dit artikel elke interne of structurele factor bedoeld die het daadwerkelijke vermogen van de EU om met China te concurreren beperkt, belemmert of ondermijnt, met name met betrekking tot het Belt and Road Initiative. In dit hoofdstuk worden de zwakke punten besproken die de externe positie van de EU het sterkst beïnvloeden. De relevante zwakke punten zijn:

• Gebrek aan samenhang/coördinatie

• Voorwaarden

• Afstand tussen de particuliere en publieke sector

• Obsessie met bureaucratie

• Trage besluitvorming

• Onduidelijke strategie/doelstelling

Gebrek aan coördinatie

De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten, elk met nationale belangen. Dit is al zo sinds de oprichting van de EU, waarbij individuele lidstaten afspraken en/of verdragen negeren om nationale belangen te beschermen (bijvoorbeeld het omzeilen van het Schengenakkoord om de immigratiecrisis aan te pakken). Een dergelijk gebrek aan samenhang, voortkomend uit ‘verkeerd geplaatste’ prioriteiten binnen de Unie, kan het effectieve concurrentiepotentieel van de EU ernstig ondermijnen.

“Laten we beginnen met de tekortkomingen: er is duidelijk een gebrek aan coördinatie. We beschikken over aanzienlijke capaciteit, maar het ontbreekt ons aan het coördinatiemechanisme om die capaciteit ten volle te benutten. We hebben nooit een duidelijke en concrete strategische visie; onze strategieën schieten tekort.”

– Michel Don Michaloliakos, EU-analist bij HIG

Nationale belangen hebben de vooruitgang en effectiviteit van de EU in het verleden belemmerd. Ter illustratie: historische meningsverschillen tussen Bulgarije, een lidstaat, en Noord-Macedonië, een kandidaat-lidstaat van de EU, hebben gevolgen voor de voortdurende uitbreiding van de EU. Dit weerspiegelt een bredere uitdaging waarmee de EU bij talloze gelegenheden te maken heeft gehad: het gebrek aan coördinatie tussen de lidstaten. Zo slaagden de lidstaten er tijdens de COVID-19-pandemie niet in om een samenhangende reactie op de dreiging te coördineren, waardoor Italië als ‘proefkonijn’ fungeerde.

“De algemene uitdaging waar de EU voor staat, is institutionele versnippering; we hebben geen eensgezinde, geïntegreerde EU-stem op het gebied van infrastructuurinvesteringen. En veel lidstaten streven hun eigen bilaterale overeenkomsten met China na. Daarom hebben we dit soort 14+1-overeenkomsten.” – Vasilis Karakasis, PhD. Docent aan de Haagse Hogeschool.

Het 14+1-platform (voorheen bekend als 16+1) verwijst naar de samenwerking van China met veertien Midden- en Oost-Europese (MOE) landen. Dit platform is geworteld in BRI-gerelateerde samenwerking, met bilaterale betrekkingen en investeringsovereenkomsten.

Trage besluitvorming

Een gebrek aan eensgezindheid onder de lidstaten leidt vaak tot vertraagde reacties, een situatie die door de pandemie wordt geïllustreerd.

Dit kan worden toegeschreven aan verschillende factoren, zoals de noodzaak van consensus onder alle 27 lidstaten, de gecompliceerde structuur van de EU-instellingen en de uiteenlopende prioriteiten van de 27 landen. Een veelbekritiseerd voorbeeld van trage besluitvorming op EU-niveau is de aankoop van COVID-19-vaccins, waarbij het waarborgen van lage prijzen ten koste ging van vertraagde resultaten. De EU liep ‘een stap of twee’ achter, wat door critici vaak wordt omschreven als ‘politiek vernederend’.

“Het ontbreken van een gezamenlijke, geïntegreerde EU-stem heeft gevolgen voor de snelheid en efficiëntie van kapitaalmobilisatie; ten eerste de financiering door de EU, waarbij sommige projecten complexe voorwaarden, aanbestedingen, milieuaspecten en de rechtsstaat met zich meebrengen. Terwijl de BRI op een veel efficiëntere en snellere manier financiert. En dat is behoorlijk aantrekkelijk voor partnerlanden.” -Vasilis Karakasis

EU-voorwaarden

De voorwaarden van de EU zijn zowel een kracht als een zwakte. Vaak worden de voorwaarden van de EU als te beschermend ervaren, waarbij essentiële eisen worden genegeerd ten gunste van stabiliteit en bureaucratie. Zo bekritiseerde de Oegandese president Yoweri Museveni de Wereldbank en het Westen in het algemeen omdat zij prioriteit gaven aan democratische hervormingen en het EU-perspectief in plaats van begrip te tonen voor de dringende behoefte aan infrastructuur in Afrika. Historisch gezien worden de intenties van de EU in Afrika op verschillende manieren geïnterpreteerd, variërend van neo-imperialistisch, paternalistisch en egocentrisch tot gelijkwaardige partner, voorkeurspartner en vriend. De EU wordt gezien als ‘eurocentrisch’, een entiteit die haar eigen agenda doorzet, met voorwaarden als kern; waarbij Europese waarden en normen op het gebied van democratie, mensenrechten en bestuur worden gepromoot. De tekortkomingen van de EU-voorwaarden komen nog duidelijker naar voren in de uitbreiding van de EU via de ‘toetredingsstrategie’ in het kader van het uitbreidingsbeleid van de EU. De op voorwaarden gebaseerde aanpak van de EU heeft geleid tot een wijdverbreide overtuiging dat onderhandelingen en toetredingsprocedures langdurig zijn, waardoor de ambities van de EU worden getemperd en het scepticisme ten opzichte van de EU in andere landen en onder hun burgers wordt aangewakkerd.

“Als gevolg daarvan vorderen hervormingen steeds vaker alleen wanneer ze aansluiten bij de directe belangen van Servië, terwijl diepgaandere structurele hervormingen vertragen bij gebrek aan sterke, geloofwaardige toezeggingen van de EU. Kortom, de verminderde geloofwaardigheid van de EU heeft bijgedragen aan een verminderde ambitie voor hervormingen.

Ook gewone burgers zijn zeer ontevreden over het trage toetredingsproces en daarom steunt nu slechts ongeveer 30% het EU-lidmaatschap.”

– Ivona Ladjevac, PhD. Senior Research Fellow bij het Institute of International Politics and Economics (IIPE).

Het EU-merk

Voorwaardelijkheid is een tweesnijdend zwaard: een ontvangend land kan het als ‘controlerend’ ervaren, omdat het alleen geld ontvangt als het aan de door de EU gestelde eisen voldoet. Deze perceptie van de EU heeft negatieve gevolgen; haar ‘merk’ raakt aangetast, wordt ondergewaardeerd en krijgt mogelijk onvoldoende erkenning wanneer de EU een aanzienlijke bijdrage levert. Zo bleek uit een jaarlijkse enquête in Servië uit 2025 dat slechts 29 procent van de burgers weet dat de EU de grootste financiële donor is. Er ontstond een consensus dat China en Rusland meer steun verlenen, waarbij beide landen de EU overtreffen in termen van vertrouwenscijfers.

Verre van elkaar verwijderde publieke en private sectoren

EU-financiering, zoals het Global Gateway-initiatief, is sterk afhankelijk van particuliere ondernemingen. Europese bedrijven moeten met de EU overeenstemming bereiken en samenwerken bij bepaalde projecten, partnerschappen en beleidsmaatregelen, wil de EU succes boeken en resultaten boeken. Europese bedrijven zijn bijvoorbeeld niet op één lijn met de EU wat betreft CRM-toeleveringsketens in Afrikaanse landen, wat resulteert in weinig vooruitgang. Dit benadrukt een tekortkoming en een duidelijke kloof tussen de publieke en private sector. In vergelijking met de gecentraliseerde financiering van China vormt het systeem van de EU een obstakel voor voltooiing, uitvoering en snelheid, wat verband houdt met ‘trage besluitvorming’ en ‘gebrek aan coördinatie’.

Dit wordt geïllustreerd door de Nachtigal-waterkrachtcentrale, een vlaggenschipproject in het kader van de Global Gateway, dat de afstand tussen de particuliere en de publieke sector benadrukt. Terwijl de publieke sector van de EU aandrong op het project in het kader van de Global Gateway, trokken de particuliere sector en bedrijven zich terug vanwege risico’s en rendementsverwachtingen. Het betrekken van Europese bedrijfsactoren bij het implementatieproces is een voortdurende uitdaging voor de EU.

“Het onderscheid tussen de particuliere en de publieke sector is groter in de EU. Dit betekent dat we strategisch gezien beperkt zijn in onze aanpak.” – Michel Don Michaloliakos

Gebrek aan strategie/duidelijk doel

Het Global Gateway-initiatief en de bijbehorende vlaggenschipprojecten vertonen een gebrek aan gedefinieerde doelstellingen en een uniforme strategische aanpak; dit heeft gevolgen voor de voortgang. Het beoordelen van de voortgang wordt steeds moeilijker zonder een duidelijke prioriteit of strategie, aangezien het vergelijken van de voortgang zinloos wordt zonder een verwachte ontwikkeling. Het gebrek aan strategie wordt geïllustreerd door de beperkte impact van de Global Gateway in de beginfase, waaruit blijkt dat het een duidelijke focus of strategie ontbrak en men zich op brede betrokkenheid stortte.

“Maar zoals ik al eerder zei, de EU heeft geen eenduidige strategie, en China wil niet dat de EU een eenduidige strategie heeft; vandaar dat we de 14+1 hebben. De EU moet een manier vinden om op haar eigen voorwaarden samen te werken, niet op die van China.” -Vasilis Karakasis

Sterke punten

De complexe aard van de EU vereist stabiliteit, samenhang, hoge normen, betrouwbaarheid en regelgeving. Alleen de sterke punten van de EU die relevant zijn voor dit artikel worden hieronder opgesomd:

• Transparantie

• Normatieve aanpak

• Betrouwbaarheid op lange termijn

• Hoge normen – Conditionaliteit

Transparantie

De EU biedt stabiliteit, waarborgt mensenrechten, schuldendiplomatie, activiteiten op het gebied van soft power en, het allerbelangrijkste, transparantie. EU-strategieën, initiatieven, overeenkomsten, betrokkenheid, enz. worden openbaar gemaakt en zijn beschikbaar. De stap naar transparantie wordt gezet door middel van openbare aanbestedingen, het openbaar maken van alle stappen en openbare aanbestedingen. Aanbestedingen stellen bedrijven in staat om offertes in te dienen in reactie op een aanbesteding, waarbij het aanbestedingscontract wordt gegund aan de meest geschikte kandidaat. Naast het bieden van regelgeving inzake schuldhoudbaarheid, streeft de EU specifiek naar goed bestuur en transparantie, en benadrukt deze als belangrijke ‘principes en waarden’ voor de Global Gateway.

“Belangrijk om te vermelden zijn soft power en legitimiteit. Dus hoewel er in het algemeen veel kritiek is geweest op het conditionaliteitsbeleid van de EU, gaat het voornamelijk om ontwikkelingshulp. Die vormt volgens de OESO meer dan 50% van de totale wereldwijde hulp. Bovendien wordt deze hulp over het algemeen gezien als transparanter en minder uitbuitend dan de financiering van de BRI, maar nogmaals, dit is in theorie” – Vasilis Karakasis

Normatieve benadering

Door de geloofwaardigheid en het vertrouwen op lange termijn te vergroten, is de normatieve benadering van de EU een kracht die ook cruciale principes bevordert, waaronder mensenrechten, democratie en de rechtsstaat. De normatieve macht, zoals blijkt uit het Brussel-effect, stelt de EU in staat om invloed uit te oefenen op mondiale markten en deze te reguleren zonder economische dwang of militair geweld. De EU geeft vorm aan standaarden, stelt normen vast en bevordert waarden, zonder de standaarden op te leggen. In plaats daarvan zorgen de marktkrachten er alleen al voor dat de EU-normen de wereldwijde norm worden.

“Een andere kracht is het eerder genoemde Brussel-effect: in dit geval stelt de EU bepaalde wereldwijde normen vast, bijvoorbeeld met betrekking tot de EU-AI-wet of de AVG, op het gebied van milieu en productveiligheid; dit is een vorm van structurele invloed die de BRI niet gemakkelijk kan evenaren.” – Vasilis Karakasis

Betrouwbaarheid op de lange termijn

Hoewel de EU vanwege historische banden (bijv. kolonialisme) voor aanzienlijke uitdagingen staat, is haar reputatie op het gebied van betrokkenheid voorspelbaar; zij streeft ernaar betrouwbaarder te zijn en het transparantiebeginsel na te leven. Deze reputatie maakt een betere afstemming op EU-normen en -standaarden mogelijk en heeft gevolgen op enorme schaal (bijv. het Brussel-effect). Het ontbreken van roofzuchtige benaderingen van de kant van de EU heeft haar reputatie versterkt tot die van een multilaterale regelgevende instantie die wereldwijd normen kan vaststellen. De soft power-benadering maakt betere langetermijnparticipatie, sterke relaties en stabiliteit mogelijk. Ghana, een voorkeurspartner voor de EU, is een goed voorbeeld van de waargenomen betrouwbaarheid van de EU en het langetermijnpartnerschap. Bij de ondertekening van het partnerschap tussen de EU en Ghana beschreef de heer Ken Ofori Atta de EU als een betrouwbare partner, wat werd versterkt door de ondertekening van het veiligheids- en defensiepartnerschap in 2026.

Hoge normen – Conditionaliteit

Zoals eerder vermeld, is conditionaliteit een tweesnijdend zwaard. Daarom wordt het zowel als een sterkte als een zwakte genoemd. Hoge normen en conditionaliteit zijn onderling afhankelijk. De EU stelt hoge normen, bijvoorbeeld op het gebied van mensenrechtenbescherming, democratie, bureaucratie en de rechtsstaat, en past deze vervolgens toe op haar voorwaardelijke bijstand. Het hanteren van hoge normen en conditionaliteit zorgt voor veiligheid, voorkomt misbruik van middelen, waarborgt stabiliteit en duurzaamheid op de lange termijn en bevordert de waarden en normen van de EU. Voorwaardelijke steun vertaalt zich in geleidelijk goed bestuur, draagt bij aan institutionele stabiliteit en bestrijdt de politieke beperkingen in een land.

Conditionaliteit fungeert als een stimulans voor structurele hervormingen, die cruciaal zijn voor de stabiliteit en veiligheid van de EU. Voorwaardelijkheid is breed toepasbaar; via uitbreiding en ontwikkelingshulp biedt voorwaardelijkheid een ‘beloning’ voor het voldoen aan de gestelde voorwaarden. Door middel van voorwaardelijkheid stimuleert de EU het ‘Brusselseffect’, waarbij de hoge normen van de EU worden verspreid en ontvangers in ruil daarvoor beloningen krijgen: stabiliteit op de lange termijn door stimulansen voor beter bestuur en het versterken van het maatschappelijk middenveld. Dergelijke hoge normen en voorwaardelijkheid zijn zichtbaar in landen die steun van de EU ontvangen, waar partners zich houden aan de door de EU gestelde normen.

Conclusie

De structurele tekortkomingen binnen de EU zijn met elkaar verweven, wat een trickle-down-effect creëert waarbij de verslechtering van één zwak punt leidt tot de verergering van andere zwakke punten. Aangezien ‘het gebrek aan samenwerking’ centraal staat binnen de EU, fungeert dit als een zwak punt dat gevolgen heeft voor de strategische stabiliteit, het concurrentievermogen en de geloofwaardigheid van de EU, en dat de eenheid, of ‘saamhorigheid’, van de EU op de proef stelt. De sterke punten die in dit artikel worden beschreven, benadrukken echter het grote potentieel dat de EU heeft, wat concurrentievoordelen oplevert ten opzichte van andere grootmachten, zoals China. De aanwezigheid van de Unie, in combinatie met haar normatieve benadering en het ‘Brusselseffect’, vormt een unieke invloed, die een kans zou kunnen bieden voor de EU om een weg te vinden om met China te concurreren of te profiteren van een strategische aanpak.

Of deze sterke en zwakke punten zich vertalen in daadwerkelijke geopolitieke invloed wanneer de EU wordt geconfronteerd met een rivaliserend initiatief zoals China’s BRI, zal worden onderzocht in ‘Deel 2’ van deze artikelenreeks.

In het kort

Op 14 april werd het Haags Instituut voor Geopolitiek (HIG) uitgenodigd om een masterclass te geven bij FMO, de Nederlandse bank voor ondernemingsontwikkeling, om de raakvlakken tussen geopolitiek en geo-economie in een steeds verder gefragmenteerde wereldorde te onderzoeken. Als bank is FMO actief op zoek naar strategisch advies over de toekomstige richting van haar investeringen, en HIG werd ingeschakeld om advies te geven bij het navigeren door de huidige geopolitieke en geo-economische onzekerheid.

De sessie werd geleid door Michel don Michaloliákos, medeoprichter van HIG, en draaide om een kernvraag: hoe moeten langetermijninvesteringsstrategieën zich aanpassen in een wereld die minder wordt gekenmerkt door stabiliteit en meer door structurele onzekerheid?

Het gesprek ging in op de moeilijkheden die voortvloeien uit het uiteenvallen van de naoorlogse orde en ging verder dan oppervlakkige risicobeoordelingen, waarbij potentiële trajecten van de internationale systemen in kaart werden gebracht, met een focus op opkomende markten. Tijdens de masterclass werden verschillende onderwerpen verkend: technologische en politieke ontwikkelingen, kapitaalstromen, institutionele veerkracht, evenals de economische beperkingen van landen met hegemonische ambities. De masterclass bood ruimte voor een levendig debat en wat daaruit naar voren kwam, was een gedeelde erkenning dat volatiliteit/instabiliteit op zich een bepalend kenmerk is van het mondiale landschap. Door de complexiteit van de geopolitiek onder de knie te krijgen, is het dus mogelijk om te anticiperen op waardevolle investeringen ter bevordering van de missie van FMO om werkgelegenheid te ondersteunen en het leven van mensen te verbeteren in de meer dan 85 landen waar zij actief zijn. Een belangrijke aanbeveling was om prioriteit te geven aan investeringen in CTM-toeleveringsketens, met de dubbele doelstelling om de veerkracht en positie van Europa op het wereldtoneel te versterken en de economische transformatie in partnerlanden te ondersteunen. Daarnaast benadrukte HIG de twee belangrijkste structurele economische transformaties:

• de verschuiving van agrarische naar industriële economieën

• de overgang van industriële naar op diensten gebaseerde economieën

en hoe het afstemmen van investeringen op deze overgangen FMO in staat zou stellen een actievere en invloedrijkere rol te spelen bij het vormgeven van duurzame ontwikkeling.

In deze context benadrukte Michel de rol van middelgrote mogendheden. Nu traditionele hegemonische structuren onder druk staan, kunnen deze staten fungeren als strategische coördinatoren. Het argument van don Michaloliákos was dat samenwerking tussen middelgrote mogendheden een duurzamer pad biedt om de democratie en het collectieve belang te waarborgen. Bij investeringsbeslissingen moet rekening worden gehouden met geopolitieke ontwikkelingen om strategische concurrentie te verwerven en, zoals HIG in haar missieverklaring stelt, is de noodzaak van adaptieve, geopolitiek onderbouwde besluitvorming nog nooit zo urgent geweest.

Wij willen FMO bedanken voor de gelegenheid om deze masterclass te geven en wij spreken onze dank uit aan de deelnemers, wier betrokkenheid de dag nog waardevoller heeft gemaakt.

In het kort

– Deze tekst is gebaseerd op diverse nieuwsberichten, blogs en mijn eigen observaties (ook op sociale media en via mensen ter plaatse in Mali en in de diaspora). De interpretaties zijn uitsluitend mijn eigen verantwoordelijkheid.

– Op 25 april 2026 lanceerden JNIM (een aan Al-Qaeda gelieerde jihadistische coalitie) en de Toeareg-FLA gecoördineerde aanvallen op Kati, de luchthaven van Bamako, Sévaré, Konna, Gao en Kidal, waarmee ze voor het eerst het hart van de junta van Assimi Goïta troffen.

– Minister van Defensie Sadio Camara, het brein achter de staatsgreep van 2021 en architect van de Russische alliantie, kwam om het leven bij een zelfmoordaanslag, terwijl Goïta vier dagen lang spoorloos was, voordat hij weer opdook in het gezelschap van Russische diplomaten.

– De grootste schok was de samenwerking tussen JNIM en FLA: samen heroverden ze Kidal (Goïta’s symbolische overwinning van 2023), lieten ze het Russische Afrika-korps onder begeleiding van JNIM vertrekken en hesen ze de vlag van de FLA in heel Noord-Mali, ondanks het feit dat ze verschillende einddoelen nastreven (een onafhankelijk Azawad versus een kalifaat).

– De AES-bondgenoten Burkina Faso en Niger reageerden opvallend laat (pas op 26 en 28 april), wat vragen opriep over de samenhang van de Sahel-alliantie en geruchten over breuken binnen de junta zelf.

– Met een nieuw JNIM-embargo tegen Bamako vanaf 28 april, een verbannen oppositie onder leiding van imam Mahmoud Dicko die oproept tot een burgerregering, en zelfs Rusland dat zinspeelt op onderhandelingen, lijkt dit een keerpunt voor het regime van Goïta, hoewel de junta nog steeds over superieure wapens beschikt en mogelijk Turkse steun geniet.

Assimi Goïta is de president van Mali, een land dat wordt geregeerd door vijf (zelfbenoemde) generaals die met geweld aan de macht zijn gekomen. Goïta eiste het presidentschap op na twee militaire staatsgrepen op respectievelijk 18 augustus 2020 en 24 mei 2021. Zijn toespraak op de nationale televisie, vlak na de eerste staatsgreep, stelde hem voor als een kopie van Thomas Sankara, zowel door de Baret rouge als door de inhoud van zijn betoog. Thomas Sankara is de charismatische revolutionaire president van Burkina Faso (1983-1987), die door zijn bondgenoten (van binnenuit) werd vermoord. Sindsdien is hij voor veel Afrikanen het symbool van vrijheid en dekolonisatie. In navolging van Sankara was soevereiniteit het sleutelwoord in Goïta’s toespraak. Mali moet terugkeren naar de Malinezen. Het falen van de eerder gekozen regering om het jihadisme in het land te bestrijden, werd genoemd als een van de belangrijkste redenen voor hun staatsgrepen. Vorig jaar verklaarde de junta, Goïta’s team van vijf militairen, dat er geen verkiezingen zouden plaatsvinden, omdat het land ‘er nog niet klaar voor was’. Hij werkt nauw samen met de militaire leiders van Burkina Faso en Niger, en samen vormen ze de Alliance des États Sahéliennes (AES). Na het verdrijven van het Franse leger (2022, 2023) en de VN-missie MUNISMA (2024) verliet de AES ook de Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten (ECOWAS), die zij beschouwden als een marionet van ‘het Westen’. Er werden krachtige stappen gezet op weg naar een soeverein Mali. Veel Malinezen (wilden) deze boodschap geloven. Na de aanvallen van de jihadisten vanaf 25 april was Goïta vier dagen lang onzichtbaar. Hoe moeten we Goïta’s vier dagen durende afwezigheid interpreteren?

De schok

Zaterdagochtend vroeg moet Goïta rechtop in bed zijn gaan zitten. Zijn goed beveiligde huis in de militaire garnizoensstad Kati, 15 kilometer van Bamako, de hoofdstad van Mali, werd aangevallen. De aanvallers waren van JNIM, de organisatie ter ondersteuning van de islam en moslims, waarin vijf verschillende jihadistische groeperingen zich hebben verenigd onder de paraplu van Al Qaida. De afgelopen jaren hebben zij steeds meer Malinees grondgebied in handen gekregen. Vandaag de dag wordt meer dan tweederde van het land getroffen door hun aanvallen, blokkades van steden, enz. (zoals te zien is op de kaart van Jules Dehamel op basis van ACLED-gegevens, https://www.julesduhamel.com/central-sahel-conflict-map-2025-jnim-islamic-state-activity/). Het is ook duidelijk dat zij een deel van deze gebieden besturen en de sharia opleggen. Een eerdere actie van JNIM had Bamako al lamgelegd. Vanaf september 2025 blokkeerden ze de routes naar Bamako, evenals naar steden in het centrum en noorden van het land (Segou, Mopti, Gao, enz.), en verijdelden daarmee het brandstoftransport. Deze actie toonde hun gewaagde strategie om de macht van de junta uit te dagen. In Bamako stonden de rijen bij tankstations lang, mensen brachten de nacht door met het bemachtigen van brandstof om hun mobiliteit terug te krijgen. Na maanden van ogenschijnlijk verborgen onderhandelingen werd het embargo vanaf maart 2026 opgeheven, hoewel de controle op het openbaar vervoer voortduurde. Vooral de kleding van vrouwen werd gecontroleerd. Ze moeten een sluier dragen als ze buiten Bamako willen reizen. Heeft de opheffing van het embargo JNIM in staat gesteld zich te reorganiseren en de volgende stap in hun strijd tegen de Malinese militaire junta voor te bereiden?

Op 25 april 2026 viel JNIM de vijf hoogste generaals van de junta in Kati rechtstreeks aan.

Auto’s met zelfmoordterroristen reden de huizen van de minister van Defensie, Sadio Camara, en de president, Assimi Goïta, binnen. JNIM eiste al snel de verantwoordelijkheid voor deze zelfmoordaanslagen op. Camara, een van zijn vrouwen en twee kleinkinderen kwamen bij de aanslag om het leven. Andere ministers en hoge ambtenaren raakten ernstig gewond. Er is geen duidelijkheid over het aantal doden of gewonden. Sinds die dag is Goïta vier dagen lang verdwenen; naar verluidt is hij in veiligheid gebracht.

Gelijktijdig met de aanval op Kati werden ook Sévaré, Konna, Gao, Bamako (luchthaven) en Kidal aangevallen. Er worden nog andere steden genoemd, maar ik heb de WhatsApp-berichten die hierover melding maakten niet kunnen verifiëren. De meeste analisten zijn verbaasd over de samenwerking tussen JNIM en FLA. FLA is het Front de Libération de Azawad, een Toeareg-rebellengroep. Sinds de koloniale tijd vochten de Toearegs voor hun onafhankelijke Azawad, een groot stuk woestijngebied gelegen in Niger, Mali en grenzend aan Algerije, met Kidal als hoofdstad. De Toeareg-opstand is een van de factoren die leidden tot het conflict in 2012, wat resulteerde in de bezetting van Kidal en een de facto bestaan van Azawad.

Een van de belangrijke successen van de junta was de overwinning op de FLA en de terugkeer van Kidal onder Malinees bestuur in 2023, waarbij de Malinese vlag werd gehesen. Vanaf die dag bezetten soldaten van de FAMa (Forces Armées Maliennes) en hun Russische bondgenoten (de Wagner-groep, later het Africa Corps) het militaire kamp dat door MINUSMA was achtergelaten. De aanval op Kidal op 25 april 2026 maakte een einde aan Goita’s droom. De FLA slaagde erin de stad te bezetten. Op zondag 26 april mochten de Russische huurlingen het kamp en Kidal verlaten, onder begeleiding van JNIM-troepen. Op een propagandavideo van JNIM die op sociale media circuleert, wordt getoond hoe de FAMa-soldaten het noorden verlieten. We zien een lange rij mannen in militair uniform, met vooraan twee mujahedeen, moslimstrijders. Een van de mujahedeen deelt met wat blijkbaar FAMa-soldaten zijn enkele biljetten van de FCFA en wijst hen de weg naar twee grote vrachtwagens die hen weg zullen brengen uit Kidal en het door de FLA en JNIM opgeëiste gebied, terug naar huis.

Op zondag 26 april bracht de woordvoerder van de junta via berichten op sociale media en op de nationale televisie boodschappen van de militaire regering over aan de bevolking. Ze vroegen de mensen kalm te blijven en beloofden dat de FAMa deze strijd zou winnen. Geen woord over de president.

De dood van Camara is een schok voor de Malinese natie en voor de junta. Hij wordt beschouwd als het brein achter de tweede staatsgreep in mei 2021. Hij wordt herinnerd als een strateeg en geprezen om zijn bijdrage aan de professionalisering van het Malinese leger. Hij was de architect van de samenwerking met de Russen. Zelf een student van de Russische militaire academie, spreekt hij vloeiend Russisch. Op sociale media, Facebook, Instagram en in mijn WhatsApp-groepen zien we veel condoleances en steunbetuigingen voor de junta, en de hoop dat dit snel onder controle zal zijn.

Maar hoe is de situatie? Kunnen we dat weten?

De realiteit is dat FLA en JNIM Kidal bezetten en (met hulp van Algerije?) op zondag 26 april een vrije doorgang hebben bedongen voor het Russische Afrika-korps. De FLA beweert de stad te besturen en zoals een inwoner van het noorden mij verzekerde: ze zullen de bezetting van de noordelijke steden voortzetten. Ze claimen dat dit gebied van hen is. JNIM betwist deze claims niet, maar onderschrijft ze juist. De herovering van Kidal is ook symbolisch. Toen Goïta aan de macht kwam, beloofde hij de Malinezen het grondgebied, inclusief het noorden, te verenigen.

De herovering van Kidal door de Toearegs is een groot emotioneel verlies voor Goïta en kan leiden tot een afname van het vertrouwen van de bevolking in de junta.

Er wordt gesuggereerd dat deze aanvallen op zaterdag 25 april een keerpunt zullen zijn in het conflict in Mali. Waren deze aanvallen slechts een machtsvertoon? Of is het een actie om grondgebied op te eisen, en het begin van een poging om ook Malinese steden op te eisen? Een actie om de zittende junta te verzwakken? Tot nu toe zien de meeste analisten JNIM als een plattelandsbeweging.

Een van de verrassingen is deze samenwerking tussen FLA en JNIM. In 2012 begon het conflict in Mali met een Toeareg-opstand in het noorden, waar, na de val van Khadaffi, Toearegs die met wapens uit Libië waren teruggekeerd een opstand begonnen. Al snel sloten ook jihadistische groeperingen, o.a. An-Sardine en MUJAO, zich bij de strijd aan. Dit werd geïnterpreteerd als een kaping van de Toeareg-opstand door de jihadisten. An-Sardine maakt deel uit van, en is de facto de leidende groep binnen JNIM, een coalitie van jihadistische groeperingen die in 2017 werd opgericht. Op zaterdag 25 april 2026 verklaarden JNIM en FLA openlijk hun samenwerking, en werd de terugkeer van Kidal in handen van de Toeareg ook door JNIM gevierd. JNIM en FLA vochten samen om Kidal en Tessalit te heroveren en de twee noordelijke regio’s (Kidal en Taoudeni) te bezetten. De vlag van de FLA wappert daar. Andere steden werden alleen door JNIM aangevallen, zoals Gao, Mopti, Kati en Bamako.

Zal hun samenwerking in de nabije toekomst standhouden? De twee groeperingen lijken verschillende einddoelen te hebben. FLA wil een onafhankelijk Azawad stichten. JNIM wil een kalifaat stichten (waarschijnlijk inclusief Azawad). Aan de andere kant hebben ze ook een gemeenschappelijke vijand, namelijk de junta en haar militaire regime in Mali. En ze beschikken over verschillende, elkaar aanvullende troeven: JNIM heeft meer mankracht, en de FLA is politiek veel beter op één lijn. Ze hebben elkaar nodig in deze strijd. Zal dit voldoende prikkels bieden voor eenheid om samen te blijven opereren? Of zullen de verschillende ideologieën en de machtshonger de blokken verdelen en ze tot vijanden maken? Deze vraag wordt bemoeilijkt door de rol van een derde partij: een groep die opereert onder de vlag van Islamitische Staat, waarvan is gemeld dat ze rond Menaka vecht.

Assimi’s terugkeer

Op de vierde dag na de eerste aanvallen verscheen Assimi Goita eindelijk op foto’s te midden van Russische diplomaten en militairen. Hij werd ook gefotografeerd in het ziekenhuis, waar hij slachtoffers bezocht. Deze foto’s werden gevolgd door een korte verklaring op de nationale televisie, waarin hij vooral de overwinning verkondigde, zei dat alles onder controle is (terwijl de vlag van de FLA in de regio’s wappert) en dat de bevolking vertrouwen moet blijven houden in het vermogen van het leger. Het tonen van de eenheid met de Russen is een teken dat deze samenwerking zal voortduren.

Staat Assimi Goita er alleen voor?

De dood van Sadio Camara moet een klap zijn voor de junta en voor Goita. Ze kunnen niet langer rekenen op zijn leiderschap in het leger en zullen zijn goede relatie met de Russen missen. Andere leden van de junta zijn gewond geraakt. Goita’s verdwijning gedurende enkele dagen leidde tot geruchten over zijn besluiteloosheid in verband met het verlies van Camara. Sommige berichten melden dat er een breuk is ontstaan binnen het leger zelf. Er is een onderzoek gestart naar het leger en hun rol in de successen van de JNIM.

En hoe zit het met de bevriende landen van de AES? Op zaterdag leidde Ibrahim Traoré, de militaire leider van Burkina Faso, de opening van de culturele week in Burkina Faso, terwijl zijn buurland een van de ergste aanvallen op de regering meemaakte. Pas aan het einde van de volgende dag, 26 april, bracht Ibrahim Traoré een officiële verklaring uit waarin hij zijn steun aan Mali uitsprak. De andere AES-bondgenoot, generaal Tchiani, de militaire leider van Niger, reageerde pas op 28 april door zijn condoleances te betuigen. Wat betekenen deze vertraagde en minimale reacties? Wijzen ze op een minder hechte band binnen de AES? In oktober 2023 besloten ze tot een gezamenlijke strijdmacht.

Maar ze waren niet voorbereid op deze gebeurtenis, hoewel het erop lijkt dat ze zich mobiliseren terwijl ik dit essay schrijf.

Andere regionale structuren, zoals ECOWAS en de Afrikaanse Unie, hebben al lang geleden hun condoleances en veroordelingen van de aanslagen uitgesproken, ook al zijn de AES-landen geen lid meer van ECOWAS. Andere internationale instellingen, zoals de Europese Unie, veroordelen de aanslagen, maar zijn over het algemeen erg stil. De rol van Marokko en Algerije blijft onduidelijk.

En de Russen? Zij hebben verklaard dat zij de junta steunen, maar ook dat het tijd is voor een verandering van strategie. Moeten er geen onderhandelingen plaatsvinden? En natuurlijk de rol van Frankrijk. Berichten waarin de Fransen worden beschuldigd van het steunen van de FLA en JNIM om terug te kunnen keren naar de Sahellanden, overspoelen Facebook, Instagram en TikTok. Deze macht aan de Fransen toeschrijven is een onderschatting van de kracht van JNIM en FLA. JNIM en FLA hebben de afgelopen 14 jaar hun aanwezigheid in de regio opgebouwd en zijn voor hun functioneren afhankelijk van het heffen van belastingen bij de bevolking, veediefstal, controle over goudmijnen, het plunderen van wapens uit legervoorraden, enz. Bovendien hebben ze een aanvalsstrategie ontwikkeld die zeer effectief is gebleken. Ze slaagden erin hun troepen en plannen verborgen te houden tot de dag van de aanval.

En de bevolking?

De Malinezen zijn verdeeld over hun junta. Op Facebook circuleren veel steunbetuigingen aan het leger. Assimi Goita is voor veel Malinezen een held. In WhatsApp-groepen bespreken Malinezen de aanvallen en uiten ze ook hun angst voor geweld en politieke chaos. Etnische polarisatie maakt ook deel uit van de verhalen en de acties ter plaatse. In WhatsApp-groepen hoor ik een oproep aan de Fulani om thuis te blijven, omdat het onduidelijk is wat er zal volgen. In deze berichten verwijzen ze naar de positie van de Fulani en hun veronderstelde prominente rol in de jihadistische beweging, hetzij door zich bij hun gelederen aan te sluiten, hetzij door financiële steun. Hoewel de gelederen van de jihadistische groeperingen uit veel verschillende etnische groepen bestaan, is deze gepolariseerde houding zeer gangbaar. Het lijkt te leiden tot daadwerkelijk geweld ter plaatse. De bedreigingen aan het adres van onschuldige mensen, die vermoedelijk uit het noorden komen, waren een van de meest beangstigende zaken, zoals een vriend in Bamako mij toevertrouwde. Zondag kondigde de regering een avondklok aan, van 18.00 uur ‘s avonds tot 06.00 uur ‘s ochtends (voor het hele land). Het is strafbaar om in deze periode de straat op te gaan.

Mensen leven in angst. Het nieuwe embargo op Bamako dat vanaf dinsdag 28 april door JNIM zal worden afgedwongen, zal de moeilijkheden waarmee de vier miljoen inwoners van Bamako al te kampen hebben, nog verergeren: gebrek aan elektriciteit (slechts een paar uur per dag), geen brandstof voor hun motorfietsen en auto’s, en stijgende voedselprijzen op de markten. Een situatie waar andere steden in het achterland van Bamako de afgelopen jaren al onder hebben geleden.

En wat nu?

De politieke oppositie in ballingschap werkt aan een comeback en vraagt Assimi Goita zijn verantwoordelijkheid te nemen en de regering van Mali over te dragen aan een burgerregering. Imam Mahmoud Dicko, in ballingschap in Algerije, voedt deze ideeën eveneens. Mahmoud Dicko streeft naar de vorming van een regering die met de opstandelingen kan onderhandelen.

Burkina Faso versterkt de beveiliging van zijn steden in de plattelandsgebieden, in de verwachting dat er binnenkort aanvallen zullen plaatsvinden. Er zijn plannen om 100.000 extra burgers toe te voegen aan de milities die de plattelandsgebieden beschermen.

Terwijl ik deze tekst schrijf, melden sociale media dat de gevechten in het noorden voortduren. De luchthaven en de militaire basis van Tessalit zijn vermoedelijk veroverd door de FLA. Maar de waarheid is ook dat het Malinese leger over geavanceerdere wapens beschikt, en we mogen de capaciteit van een gezamenlijke AES-macht niet onderschatten, die niet alleen door de Russen, maar ook door Turkije wordt gesteund?

Sociale media zullen hun werk blijven doen en de bevolking informeren over de successen van het leger, of het tegenovergestelde. De meeste mensen zullen de voorkeur geven aan de overwinningsberichten en hun ogen sluiten voor de andere kant van de medaille.

De toekomst van Mali en de AES is onduidelijk. Het grote voorbeeld van Thomas Sankara is geen garantie voor een welvarende toekomst van de junta.

In het kort

• De crisis in de Straat van Hormuz zorgt voor een grotere vraag naar West-Afrikaanse olie, maar leidt niet tot een fundamentele verschuiving in de wereldwijde energiestromen. Structurele veranderingen op de oliemarkt zijn afhankelijk van langetermijninvesteringen, niet van kortstondige verstoringen.

• West-Afrika wint aan economisch belang als diversificatiemogelijkheid, maar de productiecapaciteit en infrastructuur blijven beperkt. De regio wordt gezien als een aanvullende leverancier in plaats van een vervanging voor gevestigde producenten. Bestuur, politieke stabiliteit en investeringsvoorwaarden zullen de geopolitieke rol van West-Afrika bepalen.

• Hulpbronnen creëren kansen, maar instellingen en regionale coördinatie bepalen de macht.

De crisis rond de Straat van Hormuz heeft Europa herinnerd aan zijn kwetsbare positie op de wereldwijde oliemarkt, die wordt bepaald door strategische afhankelijkheid van een beperkt aantal leveranciers. Bijgevolg verschuift de Europese aandacht steeds meer naar Afrikaanse olieproducenten. Deze olieproducerende landen bevinden zich voornamelijk aan de westkust van Afrika. Producenten die mogelijk van deze verschuiving profiteren, zijn onder meer Angola, Namibië, Gabon, Nigeria en Equatoriaal-Guinea. Zoals Michel Don Michaloliakos (HIG) opmerkt:

“West-Afrikaanse staten hebben nauwelijks te maken met knelpunten in hun levering van fossiele brandstoffen aan Europa, dat is een aanzienlijk strategisch voordeel.”

Dit voordeel roept de centrale vraag van dit artikel op:

Zullen de strategische voordelen van West-Afrika zich vertalen in blijvende geopolitieke invloed op de mondiale energiemarkten?

De groeiende belangstelling voor West-Afrikaanse energiebronnen weerspiegelt verschuivende strategische afhankelijkheden en veranderende machtsverhoudingen binnen het mondiale energiesysteem. Of deze verschuiving zich vertaalt in geopolitieke invloed valt nog te bezien. Deskundigen Jilles van den Beukel (HCSS), Michel Don Michaloliakos (HIG) en Wade Henckert (UNAM) geven hun visie op deze vraag.

Structurele beperkingen verminderen de kans op een geopolitieke verschuiving naar West-Afrika

Ondanks de verstoring als gevolg van de crisis in de Straat van Hormuz blijven de voorwaarden voor een structurele verschuiving in mondiale energiesystemen grotendeels ongewijzigd. De oliemarkt wordt gekenmerkt door kapitaalintensieve infrastructuur en lange investeringscycli. Zoals recente analyses van mondiale energieschokken aantonen, bestaat de onmiddellijke reactie op verstoringen van het aanbod voornamelijk uit het omleiden van transporten en het doorvoeren van kortetermijnmaatregelen, in plaats van het verplaatsen van productiecapaciteit. Structurele veranderingen in de energiegeografie vinden alleen plaats wanneer deze eerste aanpassingen worden gevolgd door aanhoudende verschuivingen in investeringsstromen.

Gezien het tijdelijke karakter van de huidige verstoring blijft een structurele marktverandering waarbij West-Afrika ‘s werelds belangrijkste olie- en gashub wordt, onwaarschijnlijk. Zoals Jilles van den Beukel (HCSS) uitlegt:

“De huidige verstoring kan weken of maanden duren, maar zal waarschijnlijk niet jaren aanhouden, gezien het belang van de regio voor de wereldwijde olievoorziening.”

Blijvende marktverschuivingen doen zich voor wanneer de vraag of het aanbod aanzienlijk verandert. De huidige verstoring van het aanbod leidt tot omleidingen en, wanneer de problemen aanhouden, tot geografische diversificatie van de investeringen in olie en gas. Deze investeringen zijn kenmerkend voor de olie- en gasmarkt, aangezien de olie- en gasinfrastructuur kapitaalintensieve initiële investeringen vereist en vertrouwen in de stabiliteit en het investeringsklimaat cruciaal is. Zoals Jilles van den Beukel (HCSS) uitlegt:

“Daarom is het onwaarschijnlijk dat de huidige crisis zal leiden tot een blijvende heroriëntatie van de wereldwijde energiestromen. De regio Midden-Oosten en Noord-Afrika (MENA) zal centraal blijven staan in de wereldwijde oliemarkten, en de economische prikkels om de productie in de regio op peil te houden, blijven sterk.”

Ongeacht het potentieel van West-Afrika blijft de MENA-regio de wereldwijde motor van de olie- en gasindustrie. Er zijn aanzienlijke kapitaalinvesteringen nodig om de West-Afrikaanse productie uit te breiden tot niveaus die de mondiale energiebalans kunnen veranderen. Het IEF schat dat er tussen 2025 en 2030 een cumulatieve investering van 4,3 biljoen dollar nodig zal zijn, wat de omvang van het benodigde kapitaal onderstreept. Wood Mackenzie merkt op dat grote projecten terugverdientijden van 10 tot 15 jaar met zich mee kunnen brengen en dat het opschalen van de capaciteit kan leiden tot vertragingen en kostenoverschrijdingen, wat aantoont waarom deze investeringen zowel tijd- als kapitaalintensief zijn.

Zonder een aanhoudende toename van de productiecapaciteit en de ontwikkeling van infrastructuur zal de rol van de regio op de wereldwijde energiemarkten beperkt blijven door structurele en economische factoren. Structurele verschuivingen op de oliemarkt vinden alleen plaats wanneer de investeringsstromen veranderen, wat langdurige stabiliteit vereist.

De groeiende belangstelling voor de energiebronnen van West-Afrika weerspiegelt pogingen tot diversificatie van toeleveringsketens om de afhankelijkheid van traditionele producenten te verminderen. West-Afrika is al een olieproducerende regio. De productie blijft echter bescheiden in vergelijking met producenten in de MENA-regio. Landen als Nigeria en Angola produceren samen ongeveer 3 tot 4 miljoen vaten per dag, vergeleken met ongeveer 10 miljoen vaten per dag die alleen al door de toonaangevende exporteur Saoedi-Arabië worden geproduceerd.

Recente offshore-ontdekkingen in landen in het zuidwesten, zoals Namibië, illustreren het langetermijnpotentieel van de regio, maar om deze ontdekkingen om te zetten in productie zijn jaren van investeringen en infrastructuurontwikkeling nodig.

De crisis vergroot het economische belang van West-Afrikaanse energieproducenten

Hoewel de crisis in de Straat van Hormuz waarschijnlijk geen structurele verschuiving in de wereldwijde oliemarkten teweeg zal brengen, heeft deze wel de strategische waarde van diversificatie in de energievoorziening benadrukt. Landen in Europa en Azië die sterk afhankelijk zijn van import uit het Midden-Oosten, zijn zich steeds meer bewust van de risico’s die gepaard gaan met geconcentreerde aanvoerroutes. Als gevolg daarvan tonen kopers meer interesse in alternatieve leveranciers waarvan de export minder blootgesteld is aan geopolitieke knelpunten.

Recente reacties van de markt op de verstoring in de Straat van Hormuz illustreren hoe de positie van (Zuid-)West-Afrika op de wereldwijde oliemarkt wordt waargenomen. Importeurs in Europa en Azië wendden zich tot West-Afrikaanse olie als alternatieve leveringsbron. De exportvolumes stegen echter niet, omdat handelaren ladingen achterhielden en de productiecapaciteit beperkt bleef. Dit illustreert de beperkte flexibiliteit op korte termijn van het bevoorradingssysteem van de regio. Bovendien suggereert dit dat internationale kopers West-Afrika zien als een diversificatiemogelijkheid, maar vooral als een aanvullende leverancier in plaats van een vervanging voor gevestigde producenten.

Op de langere termijn kan aanhoudende instabiliteit in traditionele leveringsregio’s ook van invloed zijn op investeringsbeslissingen. Internationale oliemaatschappijen beoordelen voortdurend geopolitieke risico’s bij het toewijzen van kapitaal, en zelfs kleine veranderingen in de risicoperceptie kunnen de relatieve aantrekkelijkheid van verschillende regio’s beïnvloeden. Offshoreprojecten in Afrika kunnen daarom extra aandacht krijgen, met name als de wereldwijde vraag stabiel blijft en concurrerende regio’s als minder betrouwbaar worden beschouwd. Zoals Jilles van den Beukel (HCSS) opmerkt:

“Als het geologische potentieel groot is, kunnen investeringen snel toenemen zodra internationale bedrijven een haalbare kans zien.”

In die zin kan de crisis in de Straat van Hormuz de economische relevantie van West-Afrikaanse energieproducenten vergroten zonder hun geopolitieke positie fundamenteel te veranderen. Het belang van de regio ligt niet in het vervangen van gevestigde leveranciers, maar in het fungeren als een aanvullende energiebron in een steeds meer gediversifieerde wereldmarkt. Hoewel hogere prijzen de inkomsten verbeteren, creëren ze niet automatisch het stabiele investeringsklimaat dat nodig is voor grootschalige productie-uitbreiding.

Hoewel de crisis in de Straat van Hormuz het geopolitieke risico in het Midden-Oosten tijdelijk vergroot, blijven investeerders de regio als relatief voorspelbaar beschouwen vanwege de gevestigde infrastructuur en regelgevingskaders, die bepalend blijven voor investeringsbeslissingen op de lange termijn.

De crisis in de Straat van Hormuz verergert bestaande problemen en regionale dynamieken

Het tegenovergestelde kan worden gesteld over het investeringsklimaat in West-Afrika. Grootschalige energieprojecten vereisen aanzienlijke initiële investeringen en politieke coördinatie op de lange termijn, die beide moeilijk te realiseren zijn in een regio die wordt gekenmerkt door begrotingsbeperkingen en beperkte regionale integratie.

Zoals Wade Henckert (UNAM) uitlegt: “Het gebrek aan regionale integratie betekent dat multinationals vaak de kleinere Afrikaanse staten domineren.”

Regionale machtsverhoudingen maken de situatie nog ingewikkelder. Stijgende olieprijzen dragen bij aan inflatie, wat onevenredig grote gevolgen heeft voor kleinere economieën die afhankelijk zijn van de oliemarkten. Dit kan leiden tot nieuwe afhankelijkheden van sterkere regionale staten. Bovendien zorgen olievondsten op nationaal niveau voor politieke spanningen. Hoewel stijgende prijzen druk uitoefenen op de bevolking, blijven de verwachtingen van toekomstige welvaart door olie-inkomsten hooggespannen. Regeringen streven naar meer controle over de raffinage. Een voorbeeld hiervan is dat Namibië TotalEnergies en Petrobras heeft geweigerd een groot aandeel in offshoreboringen te verwerven. Het geval van Namibië biedt een interessant voorbeeld van de kenmerken van het West-Afrikaanse investeringsklimaat. Maatregelen van de Namibische president, gericht op het versterken van de nationale controle over hulpbronnen, kunnen voor investeerders een teken zijn van politieke onzekerheid, waardoor het vertrouwen in het investeringsklimaat op de lange termijn afneemt.

Tegelijkertijd neemt de geopolitieke concurrentie toe. Afrikaanse regeringen diversifiëren hun partnerschappen steeds meer en werken intensiever samen met China en Rusland in de mijnbouw- en energiesector. China is een belangrijke investeerder geworden in infrastructuur- en upstream-energieprojecten op het hele continent, met name in grote producenten zoals Angola en Nigeria. De aanwezigheid van Rusland is meer geconcentreerd op veiligheids- en politieke samenwerking, vooral in delen van de Sahel, met relatief beperkte directe investeringen in West-Afrikaanse offshore-olie. Deze relaties creëren economische kansen, maar introduceren tegelijkertijd nieuwe vormen van strategische afhankelijkheid.

Zoals Henckert (UNAM) stelt:

“Afrika heeft grondstoffen, maar het blijft verdeeld en zijn stem in de wereldpolitiek is beperkt.”

Dit illustreert de plaats van West-Afrika in de opkomende nieuwe wereldorde; de rijke grondstoffen geven het continent relevantie, maar het gebrek aan goed bestuur, samenhangende regelgeving en stabiliteit beperkt de structurele geopolitieke invloed van de regio.

Conclusie

• Tijdelijke verstoringen leiden niet automatisch tot structurele verschuivingen in mondiale energiesystemen. Blijvende geopolitieke verandering vereist een aanhoudende toename van productiecapaciteit en infrastructuur, waarvan de ontwikkeling traag en kapitaalintensief is. Echter, reeds exporterende West-Afrikaanse producenten zoals Nigeria, Angola en Equatoriaal-Guinea zullen op korte termijn economische voordelen zien na de stijging van de olieprijzen

• Regionale versnippering en beperkte institutionele capaciteit beperken het vermogen van Afrika om de rijkdom aan grondstoffen om te zetten in geopolitieke invloed. Zwakke coördinatie van regelgeving en concurrentie tussen buurlanden verminderen de onderhandelingspositie ten opzichte van multinationale ondernemingen.

• Binnenlandse politieke dynamiek speelt een cruciale rol bij het bepalen van het traject van de olieontwikkeling. Verwachtingen van het publiek, inflatoire druk en debatten over lokale zeggenschap over raffinage en inkomsten kunnen interne spanningen veroorzaken die de stabiliteit van investeringen beïnvloeden.

• Het geopolitieke belang van West-Afrika zal minder afhangen van de beschikbaarheid van grondstoffen en meer van bestuur en stabiliteit. De geografische ligging en de grondstoffen creëren kansen, maar instellingen bepalen de geopolitieke macht.

• China ontpopt zich als een belangrijke investeerder in infrastructuur en upstream-projecten, voornamelijk in Angola en Nigeria

• Rusland toont interesse in Namibisch uranium. De Russische aanwezigheid wordt voornamelijk bepaald door het Afrika-korps in de Sahel en in mindere mate door de West-Afrikaanse olie.

In het kort

• De VS stuurt de aanvallen aan, Israël vreest de deal: een akkoord tussen Washington en Teheran dat de mullahs aan de macht houdt, is het slechtst denkbare scenario voor Tel Aviv.

• Het einddoel van Jeruzalem is de ineenstorting: een regime dat gezamenlijke aanvallen overleeft, is gevaarlijker dan een regime dat instort, dus geeft Israël de voorkeur aan mislukking boven een wankele functionaliteit.

• Anderen moeten druk uitoefenen op Washington: Peking, Arabische hoofdsteden en Brussel moeten aandringen op echte onderhandelingen met Teheran en een werkbaar akkoord om de Straat van Hormuz weer open te stellen.

Regionaal nieuws: Groot-Midden-Oosten | Na de bewering van Netanyahu dat de oorlog met Iran voortduurt, rijst een prangende vraag: zal Israël zich hieraan houden als Washington en Teheran een wankel staakt-het-vuren of echte vrede bereiken?

Op 21 april 2026 verlengde president Trump het wankele staakt-het-vuren van twee weken toen de deadline in Islamabad naderde, hoewel bronnen in het Witte Huis aangaven dat de verlenging slechts drie tot vijf dagen zou duren. De uitspraken van Washington blijken nog wisselvalliger dan de prijs van ruwe olie; Brent-ruwe olie bereikt 115 dollar, het hoogste niveau sinds 2022 in de derde week van het staakt-het-vuren.

De wereld kijkt bezorgd toe terwijl het Israëlisch-Amerikaanse spel met Iran zijn hoogtepunt bereikt in de Straat van Hormuz. De strategie van Washington is om Iran tot overgave te dwingen door middel van een zeeblokkade van de Iraanse maritieme export. Als reactie hierop lijkt Teheran open te staan voor uitgebreide onderhandelingen, zoals onlangs uiteengezet in een driefasig kader, maar niet bereid om toe te geven aan de Amerikaanse voorwaarden.

Het aan Hezbollah gelieerde medium Al Mayadeen meldde dat Teheran een gefaseerde onderhandelingsaanpak heeft geschetst, met garanties voor een staakt-het-vuren, maritieme coördinatie in de Straat van Hormuz en latere besprekingen over het nucleaire programma. Dit tegen de achtergrond van waarschuwingen uit Teheran dat de Amerikaanse zeeblokkade “binnenkort zal worden beantwoord met praktische en ongekende militaire actie”, waarbij wordt gezegd dat het geduld grenzen heeft, aldus Press TV.

Hoe staat het met de opgelegde oorlog tegen Iran?

Woordvoerster Karoline Leavitt van het Witte Huis bevestigde het staakt-het-vuren, maar benadrukte dat “Operatie Economic Fury” doorgaat, omdat “Iran dit nodig had” te midden van toenemende binnenlandse druk. Toch is het Trump die steeds meer de controle lijkt te verliezen, nu Fury een averechts effect heeft op de bedenker ervan. De verduidelijking van Leavitt dat Trump geen “definitieve en specifieke deadline” heeft gesteld voor het beëindigen van het “ongedefinieerde” staakt-het-vuren spreekt boekdelen.

De verlenging door Trump kwam er ondanks het feit dat Iraanse functionarissen weigerden afgevaardigden naar de tweede ronde in Islamabad te sturen, waarbij ze erop stonden dat ze niet zouden onderhandelen totdat de zeeblokkade volledig was opgeheven en het normale verkeer in de Straat van Hormuz was hersteld. Iran escaleerde vervolgens door schepen in de Straat in beslag te nemen, terwijl de Amerikaanse minister van Marine, John C. Phelan, aftrad. Iran heeft nog steeds meer troeven in handen, zijn bondgenoten moeten nog in actie komen, maar de zeeslag in de Perzische Golf eist nu al een zichtbare tol van de regering-Trump.

Buiten de bilaterale onderhandelingen hangt er een grotere vraag boven het Midden-Oosten: waar staat Israël in Trumps “ultieme inperking” van Iran?

Dit is van belang omdat, zoals de New York Times exclusief meldde, de alliantie van president Trump met Netanyahu, en het falen van zijn naaste omgeving om zich hiertegen te verzetten, de Verenigde Staten op een koers naar oorlog heeft gezet. Netanyahu heeft Trump nu driemaal overtuigd om tegen Iran op te treden: de eenzijdige terugtrekking uit het nucleaire akkoord tijdens Trumps eerste ambtstermijn (mei 2018), de 12-daagse oorlog (juni 2025) en de recente Hormuz-oorlog tijdens zijn huidige tweede ambtstermijn. De vraag wie deze oorlog aanstuurt – Netanyahu of Trump – is daarom gerechtvaardigd. Zal Tel Aviv deze halfslachtige vrede accepteren of het conflict eenzijdig opnieuw aanwakkeren?

Strategisch gezien heeft Washington nog steeds de touwtjes in handen wat betreft Israëlische militaire acties in de regio – maar een akkoord tussen de VS en Iran dat het huidige regime in Iran in stand houdt, zou een nachtmerrie zijn voor Israël. Na twee gezamenlijke aanvallen te hebben overleefd, zal een intacte Islamitische Republiek Iran in de ogen van Israël gevaarlijker zijn dan een ingestort regime, waardoor het destabiliseren van het regime de komende jaren het belangrijkste strategische doel van Jeruzalem zal zijn: een Iran in de toestand van een mislukte staat of zelfs anarchie zou het doel zijn.

Dit is precies de boodschap van de Mossad aan Trump. De vertrekkende chef Barnea verklaarde: “Onze missie in Iran is pas volbracht als het regime valt.” Voorganger Yossi Cohen waarschuwde Washington: “Geen enkel akkoord zal de fundamentele ambities van Iran veranderen.” Tel Aviv vreest duidelijk een toenadering tussen Teheran en Washington.

Israëls sterkste afhankelijkheid van de Verenigde Staten is militair en diplomatiek. De economische band is belangrijk, maar minder ‘existentieel’ dan de veiligheidsovereenkomst. Amerikaanse militaire steun blijft Israëls grootste externe verdedigingspijler. Het memorandum voor 2019 tot 2028 legt de steun vast op 3,8 miljard dollar per jaar en, volgens het INSS, komt dit neer op ongeveer 15% van Israëls defensiebudget en ruwweg 0,5% van het bbp. Op diplomatiek vlak leunt Israël al lang op de bescherming van de VS in internationale fora, met name bij de VN, waar Amerikaanse veto’s het land hebben beschermd tegen ongunstige resoluties. De meest existentiële militaire component ten opzichte van Iran is de extra laag raketafweer: in de VS vervaardigde THAAD-interceptors. Amerika heeft tijdens recente operaties minstens de helft van zijn THAAD-voorraad – raketten die zijn ontworpen om ballistische dreigingen te onderscheppen – opgebruikt.

Wederzijdse afhankelijkheid werkt twee kanten op.

De pro-Israëlische lobby oefent aanzienlijke invloed uit op de binnenlandse politiek van de VS, met inbegrip van de verkiezingen voor zowel het Congres als het presidentschap. Op zijn beurt is het Amerikaanse beleid ten aanzien van Iran onder beide regeringen-Trump sterk gevormd door Israëlische militaire en veiligheidsperspectieven en verlanglijstjes: terugtrekking uit het nucleaire akkoord in 2018, een gezamenlijke militaire aanval op de Iraanse nucleaire infrastructuur in 2025, en de recente luchtaanval op Iran. Dat traject strookt niet met de Amerikaanse Nationale Veiligheidsstrategie, die streeft naar een lichtere Amerikaanse voetafdruk in het Midden-Oosten. Kortom, de Amerikaanse Nationale Veiligheidsstrategie van 2025 beschouwt het Midden-Oosten als ondergeschikt aan de grootmachtcompetitie met China en Rusland.

Op militair en veiligheidsgebied is Israël uiteindelijk afhankelijk van de uiteindelijke beslissingen van de VS. Drie incidenten illustreren deze hiërarchie. Ten eerste bood Netanyahu Qatar publiekelijk zijn excuses aan na de Israëlische aanval in Doha. Ten tweede heeft Trump met succes verdere Israëlische bombardementen in Libanon tijdens het staakt-het-vuren verboden. In interviews herhaalde Trump: “Israël moet stoppen. Ze kunnen niet doorgaan met het opblazen van gebouwen. Ik sta het niet toe,” waarmee hij zijn ergernis uitte over de terughoudendheid van Netanyahu om de operaties tegen Hezbollah volledig te staken. Ten derde werd Israël tijdens de lopende operaties verrast door het eenzijdige bestand tussen Teheran en Washington, dat aansloot bij bredere vredesbesprekingen tussen de VS en Iran, bemiddeld in Islamabad, Pakistan. Washington, niet Jeruzalem, zit aan het stuur. Volgens die logica is het onwaarschijnlijk dat Israël zonder de goedkeuring van Donald Trump militaire actie tegen Iran zal ondernemen.

Een tekort aan interceptorraketten en andere raketten lijkt Washington ook te hebben gedwongen tot een ‘onbepaalde’ verlenging van het staakt-het-vuren en een duidelijkere politieke wil voor uitgebreide gesprekken in Islamabad. De zeeblokkade is ondertussen bedoeld om ongekende economische druk op Iran op te voeren en meer beslissende onderhandelingen af te dwingen.

Zelfs een beperkt conflict tussen de VS en Iran, dat de komende dagen onder de drempel van een oorlog blijft, zou nog steeds kunnen escaleren tot een hernieuwd conflict. In dat geval zou Israël zich waarschijnlijk bij de Verenigde Staten aansluiten in een nieuwe ronde van luchtaanvallen op Iran.

Er is nog een ander scenario: Washington handhaaft een zeeblokkade terwijl het, via een taakverdeling, Israël toestaat de lont aan te steken, en trekt zich vervolgens terug om de regionale gevolgen te beperken. Teheran zou een dergelijke uitbesteding afwijzen en de oorlog over de hele regio uitbreiden. Iran streeft naar een centrale rol in het vormgeven van de toekomstige veiligheidsarchitectuur van West-Azië, zo niet daarbuiten.

Daarom is de uitwisseling tussen de Saoedische kroonprins, de feitelijke leider van de Arabische wereld, en president Xi Jinping cruciaal. Samen zullen zij druk uitoefenen op de in het nauw gedreven Trump, die op zoek is naar een uitweg om het staakt-het-vuren in stand te houden en het scheepvaartverkeer door Hormuz te herstellen.

Europa, de voormalige imperiale macht in de regio, komt ook in beweging.

Het recente Frans-Britse initiatief, dat meer dan vijftig staten verenigde achter een ‘strikt defensieve’ maar proactieve inspanning om vrije doorgang door de Straat van Hormuz te waarborgen, markeert een strategisch keerpunt. Een terugkeer naar de vooroorlogse orde is een illusie.

Stabiliteit vereist nu dat Iran wordt erkend als een blijvende geopolitieke speler.

Deze verschuiving dwingt tot een herwaardering van maritieme knelpunten, van Hormuz en Bab el Mandeb tot de Straat van Malakka, in een meer omstreden wereldorde. Voorlopig oefent degene die Hormuz, wat ‘godin’ betekent in het Perzisch, controleert, de komende jaren een bijna goddelijke invloed uit.

In het kort

Op dinsdag 7 april 2026 organiseerde Haagsch Instituut Geopolitieknu (HIG) in samenwerking met LeidenGlobal, Studium Generale Universiteit Leiden en Amare een Actualiteitencollege over de geweldadige conflicten in de Sahel (West- en Centraal Afrika), die toenemend online worden gevoed en uitgevochten.

HIG-analist Michel Michaloliákos trad op als dagvoorzitter en moderator, samen met antropologe en hoogleraar Afrikanistiek Mirjam de Bruijn (Universiteit Leiden en Afrika Studiecentrum Leiden).

Centraal stond the vraag: “Wat is de invloed van sociale media op de conflicten in de Sahel?”

Volgens De Bruijn, die al 30 jaar onderzoek doet in de Sahel-regio, kan vanaf het jaar 2000 een gelijk opgaande groei gemeten worden van de toename in mobiele telefonie en de toename in politiek geweld. Nadat het gebruik van Facebook in 2009 gratis werd aangeboden, is het gebruik van sociale media in de regio aanzienlijk vergroot.

Als gevolg van de toegenomen online aanwezigheid nam ook de onderlinge verbinding toe. Oorlog en conflict werden steeds meer online gedocumenteerd en wijdverspreid gedeeld. Het kijken naar deze extreme beelden is aantrekkelijk en werd langzaamaan een online verdienmodel als onderdeel van de zogenoemde ‘aandachtseconomie’: des te meer kliks een post krijgt, des te meer de maker hieraan verdient.

In de context van de Sahel, waarin verschillende bewapende groepen, lokale milities en jihadistische groeperingen vechten voor regionale macht, worden tegenstellingen tussen verschillende bevolkingsgroepen vergroot door middel van sociale media. Het gevolg hiervan is het vertellen van verhalen over onderlinge bondgenootschappen en het verscherpen van bestaande breuklijnen. Zo wordt het strijdtoneel zowel op de grond als online gevoed en uitgevochten.

Volgens De Bruijn worden deze uitvergrote online verhalen van conflict steeds populairder en domineren vaker het verhaal op sociale media. De online algoritmes zorgen ervoor dat deze beelden steeds meer getoond worden. Deze klikverhalen reizen naar legitieme mediaplatformen en staan zo steeds meer centraal in het medialandschap.

Omdat 65 procent van de bevolking in de Sahel onder de 25 jaar oud is, en er weinig werkmogelijkheden zijn, is er een groot gat waaruit gerekruteerd wordt voor bewapende groepen die de macht proberen te verkrijgen over een gebied. Deze verschillende groepen strijden voor hun steun en juist deze strijd wordt veelal online gevoed en uitgevochten. Ook de overheid gebruikt sociale media om macht te verkrijgen in rurale gebieden. In Burkina Faso, Niger en Mali wordt de vrije pers steeds meer gecontroleerd en aan banden gelegd.

De Bruijn doet veel onderzoek naar de Fulani-gemeenschap, een nomadisch islamitisch volk verspreid over de Sahelzone. Doordat sommigen hen bestempelen als jihadisten, ontstaan veel etnische tegenstellingen. Deze verhalen worden online gedeeld met de diaspora, waarbij woorden zoals “attack”, “killing” en “innocence” een narratief vormen waarin deze Fulani zich kunnen terugtrekken in een oppositiebubbel. Daarnaast draagt deze circulatie van referenties naar geweld bij aan de promotie van een pan-Fulani-identiteit onder de gemeenschap in de Sahel en de diaspora.

Tenslotte benadrukt De Bruijn dat wij allemaal medeplichtig zijn in digitale oorlogvoering door ons klikgedrag en moedigt ons aan hier bewuster mee om te gaan.

De Actualiteitencollege in Den Haag is een reeks activiteiten die wordt georganiseerd door LeidenGlobal, in samenwerking met Studium Generale Universiteit Leiden en het Haagsch Instituut Geopolitiek, en vindt plaats in het cultuurcentrum Amare in Den Haag. Tijdens deze ‘lezingen’ geven deskundigen beknopte achtergrondinformatie over actuele onderwerpen die verband houden met specifieke regio’s en culturen. Vervolgens bieden we ruimschoots gelegenheid voor vragen uit het publiek en kennisuitwisseling.

Geïnteresseerd in een lezing of masterclass? Klik hier voor meer informatie.

In het kort

Op 14 april organiseerde het Haags Instituut voor Geopolitiek een evenement “Oorlog in Iran – Regionale implicaties en geopolitieke gevolgen” aan de Hogeschool Den Haag.

Tijdens het evenement was Emiel de Bont, de Nederlandse ambassadeur in Iran, aanwezig. Hij deelde unieke inzichten vanuit zijn diplomatieke ervaring in Teheran en het Midden-Oosten. Hij bood een zeldzaam perspectief op de realiteit van de ‘beschavingsstaat’ Iran en zijn regime, waarbij hij putte uit vele ervaringen uit de eerste hand die hij tijdens zijn jaren in de internationale dienst heeft opgedaan.

De avond ging van start met een toespraak van ambassadeur de Bont, gevolgd door een vraag-en-antwoordronde onder leiding van Michel Don Michaloliákos, waarbij vragen uit het publiek aan bod kwamen. Tijdens de discussie kwamen studenten en professionals bijeen om te praten over diplomatie, strategie en de menselijke kant van het buitenlands beleid.

Een van de belangrijkste conclusies van de avond: Nederland kan, ondanks zijn omvang, opmerkelijke diplomatieke invloed uitoefenen wanneer het zich consequent en serieus inzet op het wereldtoneel, met name op momenten dat grotere Europese partners verdeeld zijn.

HIG bedankt alle aanwezigen en de Hogeschool Den Haag en The Lighthouse, dankzij wier steun dit evenement mogelijk is gemaakt.

In het kort

• De EU verschuift haar rol in het Noordpoolgebied steeds meer in de richting van veiligheid, met als doel een invloedrijkere geopolitieke speler te worden naast de grote mogendheden.

• Er is discussie over deze verschuiving: sommigen pleiten voor meer betrokkenheid op veiligheidsgebied, terwijl anderen waarschuwen dat dit de sterke punten van de EU op het gebied van duurzaamheid, samenwerking en lokale betrokkenheid zou kunnen ondermijnen.

• De toekomstige invloed van de EU hangt af van vertrouwen en evenwicht, wat betekent dat zij strategische ambities moet combineren met oog voor lokale gemeenschappen, geschiedenis en niet-veiligheidsgerelateerde prioriteiten.

Het strategische belang van de EU in het Noordpoolgebied ligt in het versterken van de invloed van de Unie in de regio. In een Noordpoolgebied waar de strijd om invloed steeds heviger wordt, hoopt de EU nu haar plaats aan de onderhandelingstafel te veroveren en zich te profileren als een sterke vierde macht, temidden van de groeiende strategische belangen van China en Rusland enerzijds en de VS anderzijds. In de hoop haar rol als toeschouwer in de regio achter zich te laten, zal de Unie zich in haar komende strategie naar verwachting steeds meer richten op veiligheid.

Deze focus komt tot uiting in de verschuiving in het discours die talrijke EU-vertegenwoordigers de laatste tijd hanteren wanneer zij spreken over de relatie tussen de EU en het Noordpoolgebied: Commissievoorzitter Ursula von der Leyen benadrukte het engagement van de EU voor de veiligheid in het Noordpoolgebied in haar toespraak op het World Economic Forum in januari van dit jaar, en de Hoge Vertegenwoordiger van de EU voor Buitenlandse Zaken en Veiligheid, Kaja Kallas, verklaarde op de Arctic Frontiers-conferentie dat “het tijd is voor een nieuw EU-beleid voor het Noordpoolgebied, een beleid dat aansluit bij de tijd waarin we leven en de wereld die we willen zien, inclusief een veilig Noordpoolgebied.”

Hoewel deze uitspraken de verschuiving naar securitisatie in het EU-Arctische discours weerspiegelen, heeft de veiligheidssituatie na 2022 ook een groeiende kloof tussen beleidsmakers en analisten blootgelegd. Enerzijds pleiten figuren zoals de voormalige EU-ambassadeur voor het Noordpoolgebied, Anne-Marie Coninsx, voor de “goedkeuring van een robuuste en op veiligheid gerichte Arctische strategie”. Aan de andere kant raden wetenschappers zoals Jason Moyer af om de regio te reduceren tot securitisatie, en waarschuwen ze dat “er meer is aan de regio dan alleen veiligheid”.

Te midden van deze oproepen tot meer securitisatie van de regio rijst de fundamentele vraag of de EU een veiligheidsactor is, of zou moeten worden, of dat er andere, betere manieren zijn waarop de EU haar betrokkenheid in de regio kan uitbreiden. Welke andere dimensies, afgezien van (harde) veiligheid, bestaan er voor het EU-Arctische partnerschap, en zou het aannemen van de rol van veiligheidsactor in de regio door de EU “een stap te ver” kunnen zijn?

Wat is de rol van de EU in de veiligheid van het Noordpoolgebied vandaag de dag

De Europese Unie is niet in de eerste plaats een veiligheids- of militaire speler. Toch bestaan er al manieren waarop de EU haar veiligheidsbelangen in het Hoge Noorden kan bevorderen, en heeft zij dat in het verleden ook gedaan: een van de belangrijkste hefbomen van de EU bij het bevorderen van veiligheid en veerkracht is investering. Na de crisis in Groenland van dit jaar heeft de EU ingestemd met een investeringsimpuls van 50 miljoen euro voor Groenland, die, naast het ondersteunen van lokale infrastructuur, bedrijven en onderwijsinitiatieven, hopelijk de veerkracht zal vergroten. Voorlopig blijven de capaciteiten van de EU om de Arctische regio te beveiligen echter grotendeels beperkt tot de civiele, regelgevende en economische dimensies van veiligheid, vooral omdat de NAVO de centrale speler blijft voor territoriale verdediging en harde veiligheid.

Verder dan militarisering: het behoud van de traditionele sterke punten van de EU

Hoewel de EU van oudsher niet wordt gezien als een speler in het Noordpoolgebied, ligt ongeveer 200.000 km² EU-grondgebied ten noorden van de poolcirkel, en zijn drie van de acht Arctische staten EU-lidstaten. Noorwegen en IJsland zijn lid van de EER, en Rusland en Groenland zijn directe buren van de EU. Deze geografische banden versterken de aanspraak van de EU op relevantie in het Noordpoolgebied. Ze leggen echter ook een centrale spanning bloot: hoewel de EU fysiek en economisch in de regio is ingebed, ontbreekt het haar historisch gezien aan de politieke en veiligheidsaanwezigheid die traditionele Arctische mogendheden kenmerkt.

De toenemende internationale belangstelling voor de regio, die voortkomt uit factoren zoals de groeiende aandacht voor klimaatverandering en geopolitieke spanningen in verband met verhalen over strategische relevantie, handelsroutes en grondstofwinning, is niet aan de EU voorbijgegaan.

Deze groeiende aandacht zet talrijke belanghebbenden ertoe aan zich te richten op veiligheid en militarisering. Voor de EU zou dit buiten de bevoegdheden van de alliantie kunnen vallen en afleiden van de reeds gevestigde banden tussen de EU en het Noordpoolgebied, betoogt Jason Moyer. Het opbouwen van deze bevoegdheden vergt veel middelen en zou inefficiënt kunnen zijn, aangezien andere actoren zich al in toenemende mate specialiseren in Arctische veiligheid, zoals blijkt uit de toegenomen aandacht van de NAVO voor de regio. Moyer benadrukt dat de EU in plaats daarvan haar investeringen in ecologische bescherming, partnerschappen met inheemse volkeren, onderwijs en duurzame economische ontwikkeling kan uitbreiden, in plaats van slechts een nieuwe speler op het gebied van Arctische veiligheid te worden.

“Toenemende securitisatie is één benadering van het Noordpoolgebied, maar deze heeft voor de meeste Arctische landen niet altijd een prominente plaats ingenomen als strategische prioriteit. Voor de mensen die in de regio wonen, kan de abrupte verschuiving naar veiligheidsdiscussies misschien niet aansluiten bij hun realiteit, waarin lokale en milieukwesties voorop staan.” – Jason Moyer

Daarnaast is de betrokkenheid van de EU bij het Noordpoolgebied niet altijd door iedereen toegejuicht. Sommige Arctische staten hebben zich in het verleden verzet tegen EU-lidmaatschap vanwege zorgen over nationale soevereiniteit en controle over natuurlijke hulpbronnen, met name visserij en energie. Bovendien bepalen historische ervaringen hoe sommige Arctische gemeenschappen de Europese betrokkenheid waarnemen. Koloniale erfenissen, met name die welke verband houden met de Deense heerschappij over Groenland, blijven de politieke en sociale houding ten opzichte van Europese instellingen beïnvloeden. Clingendael-onderzoeker Karen van Loon merkt op dat de EU vaak moeite heeft gehad om vertrouwen op te bouwen in Groenland. EU-delegaties worden soms met scepsis bekeken, deels vanwege de perceptie dat de EU een externe speler is die van veraf beleid oplegt.

Deze historische gevoeligheden kunnen betekenen dat een puur strategische, op veiligheid gerichte aanpak ter plaatse aan vertrouwen ontbreekt. Zonder het opbouwen van vertrouwen kan de poging om zich naast spelers als de NAVO als veiligheidsmacht te profileren, de langetermijnpositie van de EU in de regio verzwakken.

Waarom de EU onder druk staat om meer te doen voor de veiligheid in het Noordpoolgebied

Omgekeerd stellen veel deskundigen dat de EU het onderwerp Arctische veiligheid te lang heeft verwaarloosd, en dat de EU zich, zeker in de context van een verzwakkende trans-Atlantische relatie, strategisch moet positioneren als meer dan alleen een economische en regelgevende macht.

Andreas Raspotnik, directeur van het High North Center for Business and Governance aan de Nord University in Bodø, merkt op dat “de EU zich eerder op Arctische veiligheid had moeten richten”. Ondanks de complexe relaties tussen de EU en de NAVO, zo stelt hij, moet en zal het nieuwe EU-Arctische beleid een sterkere focus op veiligheid bevatten. Het probleem blijft echter de uitvoering van deze beleidsstandpunten. Daarom roept Anne-Marie Coninsx op tot concrete middelen om de in het nieuwe beleid geschetste veiligheidsmaatregelen uit te voeren.

Van Loon stelt een middenweg voor en betoogt dat de EU in de volgende Arctische strategie weliswaar meer nadruk op veiligheid moet leggen, maar haar traditionele prioriteiten niet mag loslaten: “In plaats daarvan moet veiligheid worden geïntegreerd in de bredere beleidsarchitectuur van de EU, waarbij het Arctische beleid wordt gekoppeld aan het Strategisch Kompas voor Veiligheid en Defensie, de Europese Green Deal, het EU-beleid inzake maritieme en infrastructuurveiligheid, onderzoeks- en innovatieprogramma’s en de bredere kaders van het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU.”

Institutionele betrokkenheid van de EU in het Noordpoolgebied

Afgezien van de vraag of de EU haar aanwezigheid in het Noordpoolgebied al dan niet uitbreidt via veiligheidsgerelateerd beleid, zou een derde mogelijk scenario inhouden dat de aanwezigheid van de EU in het Noordpoolgebied wordt uitgebreid door middel van diepere institutionele integratie met de Arctische staten: op 29 augustus houdt IJsland een referendum over het hervatten van de onderhandelingen over het EU-lidmaatschap. De IJslandse minister van Buitenlandse Zaken Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir wijst op de wederzijdse voordelen die de toetreding van IJsland tot de EU zou opleveren: voor IJsland zou het EU-lidmaatschap veiligheid en economische voordelen beloven, terwijl de EU haar aanwezigheid in het Noordpoolgebied zou kunnen versterken en “zou profiteren van de aanwezigheid van het geostrategische en welvarende IJsland in de Unie.” Een recente peiling suggereert echter dat een meerderheid van de IJslanders momenteel tegen de hervatting van de onderhandelingen is.

De toetreding van IJsland tot de EU zou een positieve invloed kunnen hebben op het debat over het EU-lidmaatschap in Noorwegen, waar momenteel slechts 30% van de bevolking voorstander is van een volwaardig Noors EU-lidmaatschap. Volgens een voorstel dat Andreas Raspotnik en Robert Habeck in januari 2026 hebben ingediend, zou de EU niet alleen Noorwegen en IJsland, maar vooral ook Groenland onmiddellijk het EU-lidmaatschap moeten aanbieden, om de EU en bij uitbreiding Europa beter te positioneren in een steeds meer omstreden internationale arena.

Conclusie

De betrekkingen tussen de EU en het Noordpoolgebied maken onmiskenbaar een periode van verandering door. Invloedrijke stemmen binnen de EU pleiten voor een grotere betrokkenheid van de EU op veiligheidsgebied in het Noordpoolgebied, terwijl sommige onderzoekers hopen op een voortzetting van de bestaande samenwerking op gebieden als duurzame ontwikkeling, en een focus op bedrijfsontwikkeling en ecologie, waarbij zij wijzen op de moeilijkheid om het EU-veiligheidsbeleid in een regio als het Noordpoolgebied ten uitvoer te leggen.

Hoe relevant de focus op geostrategische concurrentie en securitisatie ook is, het is even belangrijk om onszelf eraan te herinneren dat de Arctische regio de thuisbasis is van 4 miljoen mensen. Het is niet alleen een geostrategisch strijdtoneel, maar een buurt met bedrijven, scholen, culturele bezienswaardigheden en een belang bij het behoud en onderhoud daarvan. Daarom moet elke aanpak die de EU hanteert om haar macht te waarborgen en haar invloed in de regio uit te breiden, de goedkeuring krijgen van de mensen die in de regio wonen. Initiatieven zoals het aanstaande IJslandse EU-referendum zijn goede graadmeters voor de mate waarin we de EU in de toekomst in het Noordpoolgebied zullen zien, en met welk mandaat.

In het kort

• Mark Carney bracht begin maart een bezoek aan Australië om te pleiten voor meer samenwerking tussen middelgrote mogendheden in een veranderende wereldorde.

• Australië en Canada hebben te maken met uiteenlopende dreigingsbeelden en daaruit voortvloeiende veiligheidsstructuren, wat leidt tot een discrepantie in hun huidige veiligheidssituatie.

• De VS blijft een belangrijke speler in dit geheel, waarbij zowel Australië als Canada ernaar streven hun veiligheidsrelaties te diversifiëren, maar Australië meer bereid is om een evenwicht te vinden.

De Canadese premier, Mark Carney, reisde begin maart naar Australië om zijn inspanningen voort te zetten om de samenwerking tussen Canada en andere landen als middelgrote mogendheden te bevorderen. Carney’s visie sluit aan bij de missie van HIG om middelgrote mogendheden dichter bij elkaar te brengen in een versnipperende wereldorde. Tijdens zijn bezoek bracht hij onderwerpen als defensie en maritieme veiligheid, kritieke grondstoffen en handel ter sprake. Australië en Canada onderhouden al vele jaren diplomatieke betrekkingen; beide landen delen een vergelijkbare koloniale geschiedenis en hun status als lid van het Gemenebest, maar daarbuiten is hun samenwerking minimaal. Carney heeft aangedrongen op meer samenwerking tussen de twee landen en benadrukte dat “middenmachten samen moeten optreden, want als we niet aan tafel zitten, staan we op het menu”, en dat het tijd is voor beide landen om meer strategische autonomie te ontwikkelen. De veiligheidsinfrastructuur van Australië en Canada heeft zich echter verschillend ontwikkeld vanwege hun uiteenlopende percepties van dreigingen. In hoeverre sluit de visie van Carney (en HIG) op meer samenwerking tussen middelgrote mogendheden dan aan bij de veiligheidsrealiteit van Australië?

Inzicht in dreigingspercepties

Om de veiligheidsrealiteit van zowel Australië als Canada beter te begrijpen, is het essentieel om eerst de verschillen in hun dreigingspercepties te beoordelen. Vanwege de ligging van Australië in de Indo-Pacific blijft China een van hun grootste zorgen, met name gezien het expansionistische project van China dat zich uitstrekt tot voorbij de Zuid-Chinese Zee en de Zuid-Pacific. Justin Burke, Senior Beleidsadviseur aan het ANU National Security College, merkte op dat er recentelijk ook een aantal incidenten is geweest tussen het Chinese leger en Australische vliegtuigen en schepen, wat aanleiding heeft gegeven tot “toegenomen bezorgdheid”.

Australië is echter ook geografisch geïsoleerd en sterk afhankelijk van maritieme handelsroutes, waardoor het land bezorgd is over eventuele verstoringen van de toeleveringsketens. Zoals Grant Wyeth, freelance analist en columnist bij The Diplomat, uitlegde: “De defensiestrategie van Australië benadrukt dat veiligheid niet alleen draait om de verdediging van het vaderland, maar ook om het verdedigen van de ‘way of life’ van Australië. Deze manier van leven is de welvaart die voortvloeit uit de open zeeverbindingen in de Indo-Pacific”. De Verenigde Staten hebben Australië de zekerheid geboden van defensieondersteuning en inlichtingen voor afschrikking, waardoor de dreiging van China op afstand wordt gehouden en het land tegelijkertijd positieve handelsbetrekkingen kan onderhouden.

Aan de andere kant deelde Christian Leuprecht, hoogleraar aan het Royal Military College of Canada, mee dat Canada drie belangrijke gebieden heeft in zijn strategische omgeving: het Noordpoolgebied, de Atlantische Oceaan en de Indo-Pacific. De Arctische regio blijft de belangrijkste focus voor Canada, met name vanwege bedreigingen van andere Arctische actoren, zoals Rusland. Volgens Leuprecht “vindt Canada zijn strategische omgeving erg moeilijk te beheren, en zal het nooit de middelen hebben om alle drie de strategische gebieden in zijn eentje te bestrijken”. Hij legde uit dat Canada van oudsher niet erg aanwezig is geweest in het identificeren van zijn bedreigingen, deels omdat het een relatief jong land is dat nog geen sterke strategische cultuur heeft ontwikkeld.

De veiligheidsinfrastructuur van Australië

Volgens Justin Burke “heeft Australië altijd vertrouwd op een alliantie met de grootmacht van dat moment om zijn capaciteiten te vergroten”. Hij legt uit dat Australië, omdat zijn geografische omvang en maritieme domein veel groter zijn dan zijn bevolking, niet over de middelen beschikt om zijn belangen en verplichtingen op eigen kracht te beschermen.

Wyeth merkt op dat de recente ideologische verschuiving van de VS onder Trump 2.0 heeft geleid tot enkele vertrouwenskwesties in hun veiligheidsrelaties, maar dat er desondanks in Canberra nog steeds een gevoel heerst dat de belangen van Australië verbonden zijn met de Amerikaanse hegemonie. Hoewel de integratie van het bondgenootschap en de toezeggingen voor capaciteitsupgrades met de VS zich voortdurend hebben verdiept, zoals Wyeth uitlegt, heeft Australië ook gewerkt aan het “diversifiëren van elementen van zijn defensie-industriële basis” en aan veiligheidspartnerschappen met regionale en Europese partners.

Burke stelt dat de VS niet willen dat Australië afhankelijker van hen wordt, maar juist dat het land capabeler wordt.

Australië helpt de VS ook op verschillende manieren, van het huisvesten van Amerikaanse troepen en mariniers tot “decennialange samenwerking bij het verzamelen en delen van inlichtingen vanuit faciliteiten”; er zijn dus duidelijke prikkels voor beide partijen om een positieve en productieve relatie in stand te houden.

Australië blijft geconfronteerd met hardnekkige uitdagingen, waarbij Wyeth uitlegt dat de kwetsbaarheden op veiligheidsgebied grotendeels voortkomen uit de “geografie, de blootstelling van de infrastructuur en de afhankelijkheid van externe toeleveringsketens”. Volgens Leuprecht heeft Australië een sterke strategische cultuur en denkwijze in vergelijking met Canada. Hoewel dit waar blijft, schiet hun paraatheid tekort. Australië ondervindt momenteel de gevolgen hiervan door grote verstoringen in de maritieme toeleveringsketen als gevolg van de oorlog in Iran. “Op dit moment, met de oorlog in het Midden-Oosten, begint Australië zich bewust te worden van belangrijke handelsafhankelijkheden, zoals geïmporteerde geraffineerde brandstoffen, met name vliegtuigbrandstof, die voornamelijk uit China komt.” – Justin Burke.

De veiligheidsinfrastructuur van Canada

Canada wordt geconfronteerd met een aanzienlijk andere veiligheidsrealiteit dan Australië, deels vanwege hun verschillende percepties van dreigingen, maar ook vanwege hun uiteenlopende strategische culturen. Waar Australië heeft geprofiteerd van zijn relatie met de VS, wat heeft geleid tot wederzijds voordeel, is de mentaliteit van Canada van oudsher vijandiger geweest tegenover zijn zuiderbuur. Volgens Leuprecht heeft Canada altijd geprobeerd om als partner een tegenwicht te bieden aan de VS. Ze zijn terughoudend geweest om hulp van de VS te aanvaarden, omdat ze hun soevereiniteit niet willen verliezen. Hier heeft het NAVO-lidmaatschap van Canada hen een gevoel van veiligheid geboden, aangezien “ze het hebben gebruikt om het unilateralisme van de VS in evenwicht te brengen, en het hen in staat heeft gesteld om jarenlang boven hun gewicht te boksen”. Zoals Leuprecht echter opmerkte, heeft Canada enkele misstappen begaan die het land gedurende bepaalde periodes hebben geïsoleerd van zowel de VS als de Europese partners.

Door de geografische nabijheid is de ideologische verschuiving in de VS, en het daaruit voortvloeiende groeiende gebrek aan vertrouwen, een urgenter kwestie voor Canada dan voor Australië. Leuprecht legde echter uit dat de kwesties die de regering-Trump bij Canada aan de orde stelde, ook door de regering-Biden aan de orde zijn gesteld. Dit zijn zelf veroorzaakte problemen, zoals onderinvestering in infrastructuur voor koolwaterstoffen en de winning van grondstoffen, die Canada in een slechte fysieke situatie hebben achtergelaten. Zelfs met Carney als nieuwe premier zitten veel van de mensen die deze strategische problemen hebben veroorzaakt nog steeds in kantoren in Ottawa.

Uiteindelijk blijft Canada leven in een “sterk geconstrueerde ideologische wereld”, die het land ervan weerhoudt om investeringen in zijn defensie-infrastructuur te vergroten en te diversifiëren. Leuprecht licht toe dat “Canada momenteel niet goed gepositioneerd is om zich aan de wereld aan te passen”. Volgens Wyeth “is er binnen Australië weinig animo om meer over Canada te weten te komen, en zonder aanhoudende interesse zal de drang naar meer samenwerking ontbreken”.

Conclusie

De ideologische kloof tussen Canada en Australië maakt het moeilijk voor hen om hun visies op elkaar af te stemmen op de manier waarop Carney wellicht hoopt. Hoewel ze de samenwerking waarschijnlijk zullen intensiveren, met name nu Canada zich meer op de Indo-Pacifische regio gaat richten en kan leren van de relatie van Australië met China, zal de reikwijdte van hun strategische relatie waarschijnlijk geen bolwerk tegen de VS vormen. Australië begint zijn veiligheidsrelaties in de regio te diversifiëren, maar samenwerking tussen middelgrote mogendheden alleen kan hen niet bieden wat ze momenteel nodig hebben, gezien hun strategische belangen en verplichtingen. De twee landen kunnen echter wel een solide basis gaan leggen op andere terreinen, zoals sterkere economische en diplomatieke banden, om de weg te effenen voor meer substantiële defensiesamenwerking in de toekomst.